Vulstof

Beton is een stapeling van korrels in cementsteen, en die stapeling heeft een ondergrens: onder de fijnste zandkorrel blijft er ruimte over die alleen met cement en water te vullen is. Vulstof vult precies die ruimte. Het is poeder van de orde van cementfijnheid of fijner, en het doet twee dingen tegelijk: het maakt het mengsel samenhangender en het verlaagt de hoeveelheid cement die nodig is.

De norm onderscheidt twee soorten, en dat onderscheid is het belangrijkste wat je over vulstof kunt weten. Type I is vrijwel inert: het reageert nauwelijks en het werkt vooral fysisch, door de holtes te vullen en de korrelverdeling aan de fijne kant aan te vullen. Kalksteenmeel is het bekendste voorbeeld. Type II is puzzolaan of latent hydraulisch: het reageert zelf mee, zij het langzamer dan cement, en draagt dus bij aan de sterkte. Vliegas en hoogovenslakmeel zijn de twee die in Nederland het meest worden gebruikt.

Dat type II meedoet aan de reactie, verklaart waarom vulstof meer is dan een vuller. Een deel van het cement kan erdoor worden vervangen zonder dat het beton zwakker wordt — op lange termijn soms zelfs sterker en dichter, omdat de reactie fijnere producten vormt die de poriën beter dichten. En omdat het bakken van cementklinker de grootste CO2-post van beton is, is dat de meest directe manier om die uitstoot te verlagen.

Er is een prijs. Type II reageert langzamer, dus de sterkteopbouw in de eerste dagen is lager. Dat werkt door in het ontkisten: hetzelfde beton heeft meer tijd of meer warmte nodig voordat de bekisting eraf kan. Bij winterwerk is dat een echt bezwaar. En de nabehandeling wordt belangrijker, niet minder, want de langzamere reactie heeft langer vocht nodig om door te gaan.

De beschikbaarheid verandert bovendien. Vliegas komt uit kolencentrales en hoogovenslak uit de staalindustrie; beide stromen krimpen in Noordwest-Europa. Daarmee is de voorraad van juist de nuttigste vulstoffen niet onbeperkt, en wordt er gezocht naar alternatieven zoals gecalcineerde klei. Wie nu een mengsel ontwerpt dat op vliegas leunt, hoort te weten dat die stroom opdroogt.

Voor wie thuis klust is vulstof vooral iets dat al in het product zit. Een zak betonmix of een geleverde betonmortel bevat vaak vulstof, en op de bon van een centrale staat zij als toevoeging vermeld. Zelf vulstof toevoegen is geen klus voor een bouwplaats: de dosering telt mee in de rekenregels voor water en cement, en die rekenregels zijn niet op gevoel te volgen.