Kalkmortel kiezen: welk bindmiddel bij welke oude gevel hoort

Welke soorten zijn er?

Luchtkalk, ook wel witte kalk of kalkhydraat. Dit bindmiddel hardt doordat het koolzuur uit de lucht opneemt, en dat gaat langzaam: weken tot maanden, van buiten naar binnen. Het resultaat is de zachtste en meest open mortel die er is, met het vermogen om kleine bewegingen op te nemen en zichzelf bij haarscheurtjes deels te herstellen. De keerzijde is dat hij alleen bij voldoende warmte en zonder vorst kan worden aangebracht, en dat hij in een natte, slecht drogende situatie slecht uithardt.

Natuurlijk hydraulische kalk, afgekort NHL. Dit is kalk uit kalksteen die van nature kleimineralen bevat, waardoor de mortel ook onder water en zonder lucht hardt. Hij komt in drie sterkteklassen: NHL 2 is de zachtste, NHL 3,5 het middensegment en NHL 5 de sterkste. Dit is in de restauratie het meest gebruikte bindmiddel, omdat je met de klasse kunt kiezen hoe sterk de mortel wordt.

Bastaardmortel. Een mengsel van kalk en portlandcement, waarbij het cement de sterkte en de hardingssnelheid verhoogt. Dit is de mortel waarmee vanaf het midden van de twintigste eeuw veel is gewerkt. Hij is bruikbaar bij hardere steen en bij zwaar belaste plekken, maar bij zachte historische baksteen is hij in veel gevallen te sterk en te dicht.

Zuivere cementmortel. In historisch metselwerk vrijwel nooit de juiste keuze, en hij is de oorzaak van een groot deel van de schade die je op oude gevels ziet.

Schelpkalk. Luchtkalk die wordt gebrand uit schelpen in plaats van uit kalksteen, met een eigen kleur en structuur. Voor een beeldbepalende gevel in een streek waar dit traditioneel is gebruikt, is dat een inhoudelijke keuze en niet een decoratieve.

Kant-en-klare restauratiemortels. Fabrieksmengsels met een opgegeven samenstelling, soms met een toeslag die de verwerking verbetert. Het voordeel is herhaalbaarheid; het nadeel is dat de opgave van de fabrikant niet altijd vertelt wat je nodig hebt om de keuze te verantwoorden.

Wat past bij welk gebruik?

Metselwerk van voor circa 1850 met zachte handvormsteen: luchtkalk of NHL 2, afhankelijk van de vochtbelasting en de drogingsmogelijkheden.

Metselwerk van circa 1850 tot 1920, jongere baksteen, matig hard: NHL 2 of NHL 3,5, meestal de lichtste die de belasting toelaat.

Metselwerk van het interbellum met hardere steen: NHL 3,5, en bij zwaar belaste delen soms een lichte bastaardmortel.

Naoorlogs metselwerk met harde strengperssteen: bastaardmortel is hier verdedigbaar, en bij een spouwmuur is de uitgangssituatie bovendien anders omdat de binnenmuur het vocht niet hoeft af te staan.

Plint en opspattende zones: een iets hogere klasse dan de rest van de gevel, maar nog altijd zwakker dan de steen.

Schoorstenen, dakranden en andere plekken met veel water en vorst: hydraulisch bindmiddel, omdat luchtkalk daar niet goed uithardt.

Een beeldbepalende gevel van een monument: de keuze volgt uit onderzoek en uit overleg met de gemeente of de monumentencommissie, en niet uit een standaardadvies.

Metselwerk met aantoonbare zoutbelasting: eerst een meting en een plan voor het zout, daarna de mortelkeuze. In deze situatie wordt soms met een saneerpleister of met een ander opbouwprincipe gewerkt.

Regels en regelgeving

Metselmortel valt onder NEN-EN 998-2 en bouwkalk onder NEN-EN 459-1. Die laatste norm bepaalt de indeling van NHL 2, NHL 3,5 en NHL 5. De normen leggen vast wat de fabrikant moet verklaren en niet welke mortel bij jouw gevel hoort. [CONTROLEREN] op de actuele versies van beide normen.

Bij een rijksmonument of gemeentelijk monument is het vervangen van voegwerk vaak vergunningplichtig, omdat materiaal en beeld van het monument wijzigen. Dat volgt uit de Omgevingswet, in werking op 1 januari 2024, en uit het omgevingsplan. Overstappen van cement naar kalk is geen onderhoud in dezelfde samenstelling, dus ga er niet van uit dat het vergunningvrij is.

Voor een rijksmonument geldt de instandhoudingsplicht voor de eigenaar.

Kalk is een bijtende stof. Werken met kalkmortel valt onder de arboregels voor gevaarlijke stoffen; handschoenen en oogbescherming zijn geen optie.

Voor subsidie bij onderhoud aan een rijksmonument gelden eigen voorwaarden, waaronder eisen aan de uitvoering en soms aan het vooronderzoek. [CONTROLEREN] op de actuele regeling en de aanvraagtermijnen.