Begrippen

Een afstandhouder is een hulpstuk dat de wapening op de juiste afstand van de bekisting of de ondergrond houdt. Daarmee bepaalt hij de laag beton rondom het staal, de betondekking. Die laag beschermt het staal tegen roest en bepaalt hoe lang de constructie meegaat. Weinig geld, groot gevolg.

Bestratingsmateriaal is alles wat je los legt om een tuinpad, terras, oprit of stoep te verharden: klinkers, tegels, keien en de zand- en fundatielaag eronder. De stenen dragen niets uit zichzelf; de ondergrond doet het werk.

Constructiestaal is staal dat draagt. Het wordt in profielen gewalst en verwerkt tot liggers, kolommen en kokers die belasting overbrengen naar de fundering. In een woning kom je het tegen als stalen ligger boven een doorbraak, als kolom en als draagconstructie onder een dakopbouw.

Een deuvel is een ronde pen, meestal van hout, die in geboorde gaten in twee delen valt en die delen positioneert en tegen verschuiven vastzet. In houtwerk gaat de deuvel bijna altijd samen met lijm: de lijm houdt vast, de deuvel houdt op zijn plaats en neemt de afschuiving op.

Dekverf is verf die de ondergrond volledig aan het oog onttrekt. De kleur komt van pigment dat het licht tegenhoudt, waardoor je de nerf en de kleur van het hout eronder niet meer ziet. Het tegenovergestelde is transparante beits, die de nerf laat doorschijnen.

De fitting is het deel van een armatuur waarin de lamp wordt gedraaid of gestoken. Hij houdt de lamp vast en brengt tegelijk de stroom over. De aanduiding op de fitting zegt welke lamp erin past. Past die aanduiding niet, dan past de lamp niet.

Grindbeton is beton waarin grind of gebroken steen de grove toeslag vormt. Cement en water binden het geheel, zand vult de ruimte tussen de korrels. Het is het meest gebruikte beton in en om de woning. Aan het korrelige oppervlak van een terrastegel of een gebroken vloerrand zie je de korrels zitten.

Gres is een keramisch materiaal van klei die bij hoge temperatuur is gebakken tot de korrels aan elkaar zijn gesmolten. Daardoor is gres dicht en hard en neemt het vrijwel geen water op. Je komt het tegen als vloertegel en als rioolbuis in oudere woonwijken.

Een glazen bouwsteen is een hol blok van twee aan elkaar gesmolten glashelften. Het laat licht door maar geen zicht. Je stapelt de stenen als metselwerk tot een niet-dragend vlak in een binnenwand of een gevelopening. Er zit geen kozijn en geen ruit in; het vlak is zelf de afsluiting.

Een glassnijder is een handgereedschap waarmee je een dunne groef in het oppervlak van glas trekt. Langs die groef breek je het glas daarna in twee stukken. Het gereedschap snijdt dus niets door. Het maakt een verzwakking waarlangs het glas zelf breekt.

Gips is een bindmiddel van gebrand calciumsulfaat. Meng je het met water, dan neemt het dat water weer op en verhardt het in korte tijd tot een steenachtige massa. Gips zit in stucwerk, in gipsplaat, in gipsblokken en in gietvloeren. Het is een binnenmateriaal en verdraagt langdurige natheid niet.

Hechtpleister is een dunne mortellaag die je eerst op een gladde of sterk zuigende muur aanbrengt, zodat het stuc- of pleisterwerk zich daarna kan vastzetten. Hij maakt het oppervlak ruw en gelijkmatig.

Hardsoldeer is soldeermateriaal dat pas boven ongeveer 450 graden smelt. Je brengt het met een brander in een verhitte verbinding, waar het door capillaire werking tussen de delen trekt. De verbinding wordt daardoor sterker en hittebestendiger dan met zachtsoldeer. Voor gasleidingen en voor leidingen met een hoge temperatuur is het de aangewezen methode.

Hardhout is hout van loofbomen. In de bouw wordt het woord vooral gebruikt voor zware, dichte soorten die van nature lang meegaan buiten, zoals meranti, eiken en azobe. Je vindt het in kozijnen, gevelbekleding, vlonders, trappen en waterbouw. De naam zegt meer over de boomgroep dan over de hardheid.

Een hoekijzer is een staven profiel met een doorsnede in de vorm van een L. Je gebruikt het om een hoek te versterken, om een rand te beschermen of om er iets op te leggen of aan vast te zetten.

Een inspectieluik is een afsluitbare opening in een wand, plafond of vloer waardoor je bij iets kunt dat erachter zit. Denk aan een afsluiter, een verdeler, een koppeling of een inbouwreservoir. Het luik gaat open zonder dat er iets gesloopt hoeft te worden, en het valt in dichte toestand nauwelijks op.

Kalk is een bindmiddel voor mortel, pleisterwerk en verf, gemaakt door kalksteen te branden en daarna te blussen. Het bindt zachter en langzamer dan cement, en het laat vocht en damp veel gemakkelijker door.

Een kloostermop is een grote, zware handgevormde baksteen uit de middeleeuwen. De steen is fors dikker en langer dan de latere baksteenformaten, en je herkent hem aan zijn ruwe vorm en zijn rode tot paarsbruine kleur.

Kimband is een flexibele strook die je in de waterdichte laag verwerkt op de plaatsen waar twee vlakken samenkomen. Denk aan de aansluiting van een douchevloer en de wand, of aan een binnenhoek. Op die naden werkt een vloeibaar afdichtingsmiddel alleen niet, omdat de naad beweegt.

Een kubel is de stalen bak waarin beton met een kraan naar de stortplek wordt gebracht. Hij wordt van boven gevuld uit de betonwagen en van onderen geleegd via een klep die je met een hendel of een handwiel opent.

Een kraanleertje is het kleine ronde schijfje rubber onder in de kraankop dat op de zitting drukt en zo het water afsluit. Is het versleten, dan blijft de kraan druppelen, hoe hard je hem ook dichtdraait.

Een lepelboor is een houtboor met een halfronde, lepelvormige punt zonder centreerpunt en zonder spiraal. Hij snijdt met de rand van de holle bak. Omdat hij zichzelf niet centreert, kun je hem tijdens het boren bijsturen en zo een gat maken dat niet loodrecht op het oppervlak staat.

Lijm is een stof die twee oppervlakken aan elkaar hecht en na verharding kracht overbrengt. Anders dan kit is lijm bedoeld om te dragen en niet om een bewegende naad te dichten. Welke lijm je nodig hebt, hangt af van de materialen, de belasting en de vochtigheid ter plaatse.

Mortel is een mengsel van een bindmiddel, zand en water dat als pasta wordt verwerkt en daarna verhardt. Het bindt stenen aan elkaar, vult voegen en vlakt ondergronden uit. Het verschil met beton zit in het toeslagmateriaal: mortel bevat alleen zand, beton ook grind of steenslag.

Een ontkoppelingsmat is een dunne laag tussen een ondervloer en het tegelwerk erop. De mat neemt de beweging van de ondervloer op, zodat scheuren en spanningen niet doorlopen in de tegels. Zo blijft een tegelvloer heel op een ondergrond die werkt.

Plexiglas is de gangbare naam voor plaatmateriaal van acrylaat, een heldere kunststof die op glas lijkt maar half zo zwaar is en niet in scherven breekt. Je zaagt en boort het met gewoon gereedschap. Het krast makkelijker dan glas en het zet bij warmte merkbaar uit.

Een plamuurmes is een handgereedschap met een dun, verend blad aan een korte steel. Je brengt er plamuur of vulmiddel mee aan en strijkt het glad. Het blad buigt onder druk mee, zodat de pasta in de oneffenheid wordt gedrukt en de rest er strak wordt afgehaald.

Plamuur is een smeerbare pasta waarmee je oneffenheden in een ondergrond dichtsmeert voordat je gaat schilderen of behangen. Je brengt het dun aan met een mes, laat het drogen en schuurt het glad. Zo krijg je een vlakke ondergrond waarop verf gelijkmatig hecht en dekt.

Plaatmateriaal is de verzamelnaam voor grote, vlakke bouwplaten die je op maat zaagt en op een onderconstructie bevestigt. Ze bestaan uit houtvezels, houtsnippers, houtlagen, gips of cement met een bindmiddel. Je gebruikt ze voor vloeren, wanden, plafonds, daken en meubels.

Een paumelle is een scharnier dat uit twee losse helften bestaat: een deel met een pen aan het kozijn en een deel met een huls aan de deur. Je hangt de deur er van bovenaf op en je licht hem er net zo makkelijk weer af, zonder één schroef los te draaien.

Een rachel is een smalle, meestal ruwe of ondergeschaafde vurenhouten lat waarmee je op de bouw aftimmert, opvult, uitvult en bevestigt. Hij vormt het regelwerk waarop plaatmateriaal, gevelbekleding of een plafond wordt vastgezet.

Een priem is een puntig stalen pennetje in een handvat waarmee je met de hand een gaatje in hout, leer, gipsplaat of karton steekt. Het gaatje geleidt een schroef of spijker, zodat die niet wegloopt en het materiaal niet splijt.

Roestvrij staal is staal waaraan minstens ongeveer een tiende deel chroom is toegevoegd. Dat chroom vormt aan het oppervlak een dun, onzichtbaar laagje dat het staal afsluit en zich na een krasje vanzelf herstelt, zolang er zuurstof bij kan. Daardoor roest het onder normale omstandigheden niet.

Schuimbeton is een lichte betonsoort waarin met een schuimmiddel miljoenen kleine luchtbellen zijn ingebracht. Daardoor weegt het een fractie van gewoon beton, isoleert het beter en vloeit het vanzelf vlak uit. Het is niet bedoeld om te dragen zoals constructiebeton.

Een schaaldeel is een ruwe plank uit de buitenzijde van een boomstam, die aan één zijde de natuurlijke ronding van de boom houdt. Je ziet ze als overlappende beplanking op schuttingen, tuinhuizen en eenvoudige bijgebouwen. Ze zijn goedkoop en ruw, en ze vragen meer aandacht bij montage en onderhoud dan geschaafde delen.

Een sandwichpaneel bestaat uit drie lagen: twee dunne, stijve buitenplaten met daartussen een isolerende kern. De lagen zijn verlijmd of de kern is ertussen geschuimd, waardoor het geheel veel stijver is dan de losse delen. Een paneel vormt tegelijk de afwerking, de draagkracht en de isolatie.

Smeedijzer is bijna koolstofvrij ijzer met dunne slaklagen erin, dat gloeiend werd gesmeed in plaats van gegoten of gewalst. Het werd tot ongeveer 1900 gebruikt voor muurankers, hekwerken en hang- en sluitwerk. Daarna nam staal het over. Wat er nog van in woningen zit, is dus oud en vaak monumentaal van waarde.

De sluitplaat is het metalen plaatje in het kozijn waar de schoot van het slot in valt. De plaat vangt de kracht op waarmee de deur dichtvalt en waarmee iemand hem probeert open te wrikken. Hij bepaalt dus mede hoe goed een deur sluit en hoe sterk hij is.

Een spouwlat is de houten of kunststof lat die in de spouw tegen de zijkant van een kozijn wordt bevestigd. Hij sluit de stelruimte af, draagt de waterkerende folie en vormt de aanslag waartegen het buitenblad wordt gemetseld.

Terracotta is ongeglazuurde, op tamelijk lage temperatuur gebakken klei. De kleur ontstaat door het ijzer in de klei en loopt van geelbruin tot diep roodoranje. Het materiaal is poreus. Het neemt water op en geeft het weer af, en dat bepaalt de vlekgevoeligheid, de vorstgevoeligheid en het onderhoud.

Terpentijn is een vluchtige olie uit de hars van naaldbomen, gebruikt om olieverf en lijnolieproducten te verdunnen en om gereedschap te reinigen. Het lijkt op terpentine, maar dat is een aardoliedestillaat. Beide zijn brandbaar en beide horen bij het klein chemisch afval, niet in de gootsteen.

Tweecomponentenverf is verf die pas hard wordt nadat je een verharder door de basis hebt gemengd. Hij droogt dus niet door verdamping maar door een reactie. Dat levert een laag op die harder is en beter tegen slijtage, olie en water kan dan gewone verf.

Tweecomponentenlijm bestaat uit twee delen, een hars en een verharder, die je vlak voor gebruik mengt. Pas dan komt de reactie op gang waarmee de lijm hard wordt. Daardoor werkt hij ook in een dikke laag en op plekken waar geen lucht of vocht bij kan.

Een verstekbak is een open bak met gleuven in de zijwanden die je zaag onder een vaste hoek geleiden. Je legt een plint of een lijst erin, steekt de zaag in de juiste gleuf en zaagt. De bak zorgt ervoor dat de hoek klopt en dat het zaagblad recht blijft staan.

Een vlizotrap is een inklapbare trap die in een luik in het plafond zit en die je met een stok of een handgreep naar beneden trekt. Hij geeft toegang tot een zolder of vliering en verdwijnt daarna weer in het plafond, zodat de ruimte eronder vrij blijft.

Een vlakschaaf is een handschaaf waarmee je hout vlak en op maat brengt. Een beitel steekt onder een instelbare hoek door de zool en snijdt bij elke haal een dunne krul van het oppervlak. Hoe verder de beitel uitsteekt, hoe dikker de krul en hoe grover het werk.