Zink, koper, lood en aluminium: welk metaal waar hoort, en wat je nooit combineert

Non-ferrometalen zijn metalen zonder ijzer. Omdat er geen ijzer in zit, roesten ze niet in de bekende bruine vorm. Ze tasten wel aan, maar anders: er vormt zich een dicht laagje oxide of carbonaat op het oppervlak dat het metaal eronder afschermt. Bij zink is dat de grijze patina, bij koper de bekende groene laag, bij lood een matgrijze film.

Voor een woningeigenaar zijn dit niet de spannendste materialen, tot er iets lekt. En als het lekt, is de oorzaak zelden dat het metaal versleten is. Meestal is het een van drie dingen: twee metalen die niet samen hadden mogen zitten, een constructie die niet kon uitzetten, of een beschermlaag die is weggehaald.

De beschermlaag is het hele verhaal. Nieuw zink is glanzend en kwetsbaar; na enkele maanden buiten staat er een matgrijze laag op die het metaal vele decennia meekrijgt. Datzelfde geldt voor koper, dat eerst bruin wordt en pas na jaren groen. Die laag heeft tijd en een beetje vuil nodig om zich te vormen. Een zinken goot die elk jaar wordt schoongeschrobd, houdt die laag nooit, en gaat daardoor eerder door.

Het tweede mechanisme is galvanische corrosie. Zet je twee verschillende metalen in elektrisch contact met vocht ertussen, dan ontstaat een kleine batterij en lost het onedele metaal op. De rangorde van onedel naar edel loopt ruwweg van zink via aluminium en lood naar koper. Dat betekent: zink naast koper is een probleem, en zink onder koper is een groter probleem. Water dat over een koperen dak loopt neemt koperionen mee, en die slaan in een zinken goot verderop neer en vreten er gaten in. Dit is de reden dat een koperen dakje op een erker boven een zinken mastgoot een voorspelbare lekkage oplevert.

Het derde mechanisme is beweging. Metalen zetten uit bij warmte, en zink en aluminium doen dat sterk. Een donker zinken dakvlak kan op een zomerdag veertig graden warmer worden dan 's nachts, en over tien meter lengte levert dat millimeters op. Houd je die beweging tegen door het metaal vast te zetten of in te klemmen, dan gaat het materiaal vermoeien en scheurt het op de plek waar de spanning het hoogst is, vaak in een hoek of bij een schroef. Daarom werken zinken goten met vaste en bewegende beugels en met dilatatiestukken.

Lood is het buitenbeentje. Het is zacht, vormt zich makkelijk naar een onregelmatige ondergrond, en is daarom nog steeds gangbaar bij loodslabben en aansluitingen tegen opgaand metselwerk. Het bezwaar is gezondheid: loodstof en looddamp zijn schadelijk, en lood hoort niet in contact met drinkwater.

Zink is matgrijs, niet magnetisch, en voelt koel en glad. Een krasje laat lichtgrijs metaal zien dat binnen weken weer matteert.

Koper is roodbruin als het nieuw is, daarna donkerbruin en na lange tijd groen. Een groene streep op een gevel onder een dakrand komt bijna altijd van koper erboven.

Lood is zwaar, mat, en je kunt het met een nagel indrukken. Dat laatste is het betrouwbaarste kenmerk.

Aluminium is lichtgrijs, licht in gewicht, en voelt minder koel aan dan zink.

Witte, poederige uitslag op aluminium of zink hoort bij aantasting en niet bij patina. Patina is glad en dicht, aantasting is korrelig.

Gaten of dunne plekken in een zinken goot op één bepaald punt, terwijl de rest gaaf is, wijzen op galvanische aantasting en niet op ouderdom.

Zelf kun je de inventarisatie doen. Loop de gevel langs met de vraag welk metaal waar zit en wat er boven wat ligt. Een nagel in een verdacht stuk lood, een magneet om ijzer uit te sluiten en een foto van elke dakrand brengen je verder dan een offerte op basis van een telefoongesprek.

Zelf kun je goten leegscheppen en uitlopen vrijmaken, met de hand of met water, zonder schuurmiddelen en zonder hogedruk. Stilstaand water en bladpakketten zijn de grootste versneller van aantasting.

Niet zelf doen: werken met lood dat gebrand, geschuurd of gezaagd moet worden, soldeerwerk aan goten, en elk dakwerk waarbij je op een hellend vlak moet staan. Loodstof is een gezondheidsrisico dat je niet aan jezelf hoort op te lossen, en een soldeernaad die niet dicht is, gaat lekken op de plek waar je het niet ziet.

Lood in drinkwaterinstallaties is niet toegestaan. Materialen die met drinkwater in contact komen moeten daarvoor geschikt zijn verklaard; in Nederland werkt dat via de Drinkwaterwet en de bijbehorende regeling voor materialen en chemicaliën. [CONTROLEREN] op de actuele naam en versie van die regeling.

Werken met lood valt onder de arboregels voor gevaarlijke stoffen in het Arbobesluit. Voor een professional betekent dat beheersmaatregelen, en voor een bewoner dat je loodstof niet zelf gaat schuren of branden.

Afvoer van zink, koper en lood loopt via de regels voor bouw- en sloopafval. Deze metalen hebben een restwaarde en horen bij een erkende inzamelaar, niet in de container met bouwpuin.

Zink en koper die afstromen in oppervlaktewater vallen onder de waterkwaliteitsregels. Bij nieuwbouw en bij grote dakvlakken kan een gemeente of waterschap om een afweging vragen. [CONTROLEREN] op het beleid van jouw waterschap.

Voor dakgoten en hemelwaterafvoer geldt NEN 3215 voor binnenriolering en hemelwaterafvoer. [CONTROLEREN] op de actuele versie.