Historische vloeren onderhouden: natuursteen, terrazzo, plavuizen en hout

In huizen van vóór 1940 liggen vloeren die je niet meer kunt kopen: marmer en hardsteen in de gang, terrazzo in de keuken, geperste tegels met een patroon, plavuizen in een kelder, planken van een breedte die niet meer wordt gezaagd. Ze zijn slijtvast gebleken, anders lagen ze er niet meer, maar ze zijn ook kwetsbaar voor precies de dingen die wij vandaag gewoon vinden: agressieve schoonmaakmiddelen, natte dweilen, centrale verwarming en snelle vervanging.

Deze pagina gaat over het dagelijkse onderhoud en het kleine herstel van vier soorten historische vloeren, en over de vraag wanneer je een specialist inschakelt. Hij is geschreven voor iedereen met zo'n vloer, monument of niet.

Natuursteen zoals marmer, hardsteen, travertin en de terrazzo die ervan is gemaakt, bestaat grotendeels uit kalk. Kalk lost op in zuur. Elke reiniger met azijn, citroenzuur, chloor of ontkalker etst het oppervlak een beetje weg; na een jaar wekelijks dweilen is de glans dof en het oppervlak poreus, en dan vlekt de steen sneller. Water op zich is het tweede probleem: een natuurstenen vloer ligt vaak op zand of schelpen, en te veel water brengt zouten uit de ondergrond naar boven, die bij het drogen als witte uitslag verschijnen en de steen van binnenuit losdrukken. Vandaar de regel: droog reinigen waar het kan, nat alleen met een uitgewrongen dweil en hoogstens enkele keren per jaar, met heet water en een pH-neutrale zeep.

Terrazzo is gebroken natuursteen in een cementgebonden laag, geschuurd tot een glad vlak. Het is sterk, maar de cementhuid is dun en reageert op zuur zoals natuursteen. Zachte zeep werkt hier juist gunstig: de zeep vormt met de kalk uit het cement een licht waterafstotende laag met een zwakke glans. Boenwas is toegestaan maar maakt de vloer glad.

Plavuizen en oude keramische tegels zijn hard, maar ze liggen in kalkmortel of in een zandbed en de voegen zijn zacht. Wie er met een hogedrukreiniger of een schrobmachine overheen gaat, spoelt de voegen uit en werkt de tegels los; de sterke borstels krassen het glazuur. Bleekwater brengt zouten in de poreuze voeg. Stoom zonder druk is een veilig alternatief voor hardnekkig vuil; een licht schuurmiddel of puimsteen haalt een mortelsluier weg.

Houten vloeren hebben een ander probleem: vocht in twee richtingen. Te nat, door dweilen of lekkage, en het hout zwelt, kromt en schimmelt. Te droog, door centrale verwarming in een oud huis, en het hout krimpt: naden gaan open, gelijmde delen laten los, planken scheuren. Een luchtvochtigheid rond de vijftig procent is de veilige zone. Wat je verder doet, hangt af van de afwerking. Een gelakte vloer kun je vochtig dweilen; een vloer in de was reinig je met gomterpentijn en zet je opnieuw in de was, bij voorkeur bijenwas, eventueel gemengd met carnaubawas voor een hardere laag. Lak verwijderen betekent schuren, en elke schuurbeurt kost twee tot vier millimeter hout; een oude vloer verdraagt er maar een paar.

Voor alle vier geldt hetzelfde bij schade: eerst de oorzaak. Een losse tegel komt van een uitgespoelde voeg of een lekkende leiding, een vlek in natuursteen van een plantenpot of een metalen voet, een krom gegane plank van vocht. Herstellen zonder oorzaak is werk dat terugkomt.

Een doffe, ruwe plek op natuursteen in het looppad of bij de voordeur wijst op zuur of op schuren; een witte waas op een gewaxte vloer op nat reinigen.

Witte uitslag op natuursteen of in voegen wijst op zouten die met vocht omhoog komen.

Holklinkende tegels bij het aftikken en zand in de voegen wijzen op uitgespoelde voegen; de tegel komt los voordat hij breekt.

Open naden en scheuren in een houten vloer die in de winter wijder worden, wijzen op te droge lucht; een vloer die opbolt op te veel vocht.

Kleine schilfers of stukjes langs randen en scheuren zijn de eerste tekenen van onthechting; bewaar ze.

Zelf doen: droog stofzuigen met een zachte borstel, matten bij de deur, vlekken direct opnemen, plantenpotten en metalen voeten op een buffer zetten.

Zelf doen: een houten vloer in de was zetten, een gelakte vloer vochtig dweilen, de luchtvochtigheid meten.

Zelf doen: losse schilfers en gebroken tegels bewaren en de plek afdekken tot herstel.

Zelf doen: een klinkervloer in een kelder of schuur: losse stenen terugleggen in het zand.

Niet zelf doen: natuursteen lijmen of vullen, terrazzo aanvullen, een patroonvloer herleggen, een houten vloer schuren die al vaker is geschuurd.

Niet zelf doen: een beschermlaag, kristallisatie of glansbehandeling laten aanbrengen op natuursteen. Het verandert de steen en gaat er niet meer af.

Wat je nooit moet doen: losse stukken vastzetten met plakband, kit, gips of houtlijm. Het houdt niet en het maakt het herstel later duurder.

In een monument kan een vloer onderdeel zijn van de beschermde waarden; dan is vervangen, verwijderen of afdekken met een verhoogde vloer vergunningplichtig en meestal niet toegestaan. Vloerverwarming in of onder een monumentale vloer wordt doorgaans alleen toegestaan waar de vloer kan blijven liggen.

Buiten monumenten gelden geen regels voor het onderhoud van vloeren. Wel gelden de gewone regels bij werk aan een vloerconstructie, en bij een appartement is de constructievloer gemeenschappelijk.

Voor schoonmaakmiddelen geldt alleen de aanwijzing van de fabrikant; het etiket pH-neutraal is de enige zekerheid die je hebt.

Bij het herleggen van een historische tegelvloer hoort een kalkmortel; een cementgebonden ondervloer verdraagt zich slecht met oude tegels en natuursteen omdat hij vocht anders verwerkt dan het oorspronkelijke zand- of schelpenbed.