Natuurinclusief bouwen - dieren en planten in de schil meenemen

Natuurinclusief bouwen betekent dat je bij het bouwen of renoveren ruimte houdt voor dieren en planten die van gebouwen afhankelijk zijn: gierzwaluwen, huismussen, vleermuizen, en de begroeiing die insecten voedt.

De aanleiding is niet sentimenteel maar bouwkundig. Bij na-isolatie van een spouw of een dak worden de openingen dichtgezet waar deze soorten al decennia in nestelen. Dat is de belangrijkste oorzaak van hun achteruitgang in de bebouwde omgeving, en het is de reden dat er inmiddels regels aan hangen.

Dit artikel gaat over wat je kunt doen en wat je moet doen. Die twee zijn niet hetzelfde: het eerste is een keuze, het tweede volgt uit de natuurwetgeving en het kan je verbouwing stilleggen.

Drie soortgroepen gebruiken gebouwen als verblijfplaats, en elk gebruikt een andere plek.

Gierzwaluwen nestelen onder dakpannen en achter boeiboorden, op enkele meters hoogte. Zij komen jaar na jaar op dezelfde plek terug; is die dicht, dan broeden ze niet.

Huismussen nestelen onder pannen en in dakgoten, meestal in kolonies aan de zonzijde.

Vleermuizen zitten in spouwmuren, achter gevelbekleding en onder daklijsten. Zij gebruiken verschillende verblijven per seizoen, dus een gebouw kan in de zomer bezet zijn en in de winter leeg lijken.

De ingrepen die hen raken zijn juist de ingrepen die het meest voorkomen: spouwmuurisolatie, dakisolatie, gevelrenovatie en het vervangen van dakpannen. Bij spouwisolatie worden dieren letterlijk ingesloten.

De oplossing bestaat uit twee delen. Voorkomen dat je verblijfplaatsen dichtmaakt, en waar dat niet kan, alternatieve verblijven aanbieden: neststenen in het metselwerk, vleermuiskasten achter de gevelbekleding, of dakpannen met een invliegopening.

Voordat je isoleert, kijk naar vier dingen. Doe dat in het broedseizoen, tussen half maart en half augustus, want dan is het zichtbaar.

Zie je vogels onder de dakrand in- en uitvliegen, vooral in de vroege ochtend en aan het eind van de dag?

Zitten er uitwerpselen of vetsporen op de gevel onder een opening?

Hoor je geluid achter de gevel of onder de pannen bij zonsondergang? Vleermuizen verlaten hun verblijf rond die tijd.

Zijn er open stootvoegen, kieren onder de daklijst of ontbrekende pannen waar iets in kan?

Zie of hoor je niets, dan is dat geen bewijs van afwezigheid. Vleermuizen zijn stil en zitten diep. Bij twijfel is een ecologisch onderzoek de enige manier om het vast te stellen, en dat onderzoek is aan seizoenen gebonden.

Zelf doen: kijken en luisteren in het broedseizoen, uitwerpselen op de gevel opmerken, en navragen of er een soortenmanagementplan geldt. Ook: nestkasten aan de gevel hangen, en klimplanten met een rek op afstand van de muur zetten.

Niet zelf doen: vaststellen dat er géén beschermde soort zit. Dat is een ecologisch oordeel met juridische gevolgen, en het vraagt onderzoek in de juiste seizoenen.

Sluit nooit een opening waarvan je vermoedt dat er iets in zit. Dat is niet alleen verboden; het betekent ook dat er dieren opgesloten raken en doodgaan in je spouw, met stank en insecten als gevolg.

Klimplanten: houd hechtende soorten van het voegwerk af en gebruik een rek op enkele centimeters van de muur. Anders trek je de voeg mee bij het verwijderen.

De bescherming van soorten loopt sinds 1 januari 2024 via de Omgevingswet. Gierzwaluw, huismus en alle vleermuissoorten zijn beschermd, en hun verblijfplaats is dat ook - het hele jaar door, en niet alleen wanneer er een dier in zit.

Het opzettelijk verstoren of vernielen van een verblijfplaats is verboden. Doe je dat toch, dan is een ontheffing nodig van de provincie, met een onderzoek dat de aanwezigheid vaststelt en een plan dat het verlies compenseert.

Veel gemeenten en provincies werken met een soortenmanagementplan of een gedragscode. Werk je binnen zo'n plan, dan vervalt de individuele onderzoeksplicht en kun je aanzienlijk sneller aan de slag. Vraag daar als eerste naar; het scheelt maanden.

Bij nieuwbouw stellen steeds meer gemeenten in het omgevingsplan eisen aan natuurinclusief bouwen, bijvoorbeeld een minimumaantal voorzieningen per woning. Controleer dat vóór het ontwerp.

Let op de samenloop met subsidie. Bij isolatiesubsidies wordt in toenemende mate gevraagd of de natuurtoets is gedaan; ontbreekt die, dan kan de subsidie vervallen.