Veilig straatwerk: tillen, knielen, trillen, stof en lawaai bij bestrating

Bestrating is een van de vakken met het hoogste ziekteverzuim door fysieke belasting. Een straatmaker die twintig jaar met de hand heeft gewerkt, heeft een rug, knieën en polsen die het laten weten. Deze pagina zet de risico's en de afspraken op een rij zoals ze in de Nederlandse bouw gelden, voor de professional die het werk doet of laat doen, voor de opdrachtgever die een offerte beoordeelt, en voor de klusser die zijn eigen terras of oprit legt en dezelfde rug heeft.

De belasting bij straatwerk komt uit vijf hoeken, en elke hoek heeft zijn eigen maatregel.

Tillen en dragen. Een betontegel van dertig bij dertig weegt zeven kilo, een tegel van vijftig bij vijftig ruim dertig, een trottoirband ruim zeventig en een inritblok honderd of meer. De grens voor wat een mens gebogen en herhaald mag tillen, ligt onder de vijfentwintig kilo en bij herhaald werk aanzienlijk lager. Daarom zijn zware elementen in de arbocatalogus aangewezen om mechanisch te worden verwerkt: een vacuümhefunit aan een kraan of een minigraver met een klem tilt en legt banden, grote tegels en putranden. Handmatig straten van klinkers en kleine tegels blijft, maar met een werkhoogte die past en met de stapel stenen binnen handbereik, zodat er niet gebukt wordt gedragen.

Knielen en bukken. Straten gebeurt op de knieën, en dat is de houding die de gewrichten het meest belast. De afspraak is niet dat het niet mag, maar dat het kort duurt en wordt afgewisseld: kniebeschermers of een kniematras, een straatmakerszitje of een kniestoel, en afwisseling met staand werk zoals aanvoeren, afreien en trillen. Mechanisch straten met een legmachine, waarbij hele lagen tegelijk worden gelegd, haalt het knielen grotendeels weg en wordt bij grotere oppervlakken de norm.

Trillingen. De trilplaat en de motorzaag geven hand-armtrillingen; boven een bepaalde dagdosis is dat schadelijk voor de bloedvaten en de zenuwen in de handen. De afspraken: machines met trillingsdemping, een beperkte blootstellingstijd per dag, en handschoenen die de kou weren, want kou verergert het effect. Voor de trilplaat geldt daarnaast een gehoormaatregel.

Stof. Het zagen van beton, natuursteen en klinkers maakt fijn kwartsstof, en kwartsstof veroorzaakt bij langdurige blootstelling stoflongen en longkanker. Het is de sluipende schade van het vak omdat je het niet meteen voelt. De afspraak is eenduidig: droog zagen zonder afzuiging is niet toegestaan. Nat zagen met watertoevoer op de schijf, of zagen met een afzuiging op de machine, plus een adembeschermingsmasker van klasse P3 waar het stof toch vrijkomt. Knippen in plaats van zagen, met een tegelknipper of een steenknipper, maakt geen stof en is voor veel maten mogelijk.

Lawaai. Een trilplaat en een steenzaag komen boven de grens waarbij gehoorbescherming verplicht is; ook een korte dagelijkse blootstelling telt op over de jaren. Gehoorbescherming bij elke machine, en machines uit als ze niet werken.

Wat de opdrachtgever hierin kan zien: een offerte waarin mechanisch leggen van banden en grote tegels is opgenomen, nat zagen of knippen, en een realistische planning. Een straatmaker die alles met de hand doet en droog zaagt is goedkoper op papier en duurder voor zijn lichaam, en dat rekent de sector uiteindelijk door in verzuim en in de prijs van het vak.

Kijk op de bouwplaats naar de zaag: loopt er water over de schijf of zit er een afzuiging op, of staat er een stofwolk?

Kijk of banden en grote tegels met een klem of een vacuümunit worden gelegd, of met twee man en een rug.

Kijk of de straatmakers kniebeschermers dragen en of er een zitje staat.

Kijk naar gehoorbescherming bij de trilplaat; als die ontbreekt, ontbreekt meestal meer.

Zelf doen: de werkvoorbereiding zo inrichten dat stenen op werkhoogte en binnen bereik staan, en zwaar materiaal bij de plek wordt afgeleverd.

Zelf doen: knippen waar het kan, nat zagen waar het moet, met masker en gehoorbescherming.

Zelf doen: kniebeschermers dragen en om het uur van houding wisselen.

Niet zelf doen: banden, inritblokken en tegels van vijftig bij vijftig of groter met de hand leggen. Huur een hefunit of laat het doen.

Niet zelf doen: droog zagen in een besloten ruimte of naast een open raam; het stof komt binnen en blijft.

Wat je nooit moet doen: een trilplaat of zaag gebruiken zonder gehoorbescherming omdat het maar even is. Gehoorschade telt op en komt niet terug.

De Arbeidsomstandighedenwet verplicht de werkgever de risico's van fysieke belasting, trillingen, stof en lawaai te inventariseren en te beperken. Voor de bouw zijn de afspraken uitgewerkt in de arbocatalogus, waarin voor bestrating staat welke elementen mechanisch worden verwerkt en hoe knielen, zagen en trillen worden beperkt.

Voor kwartsstof geldt een wettelijke grenswaarde die bij droog zagen ruim wordt overschreden; nat zagen of afzuigen is daarmee in de praktijk verplicht.

Voor hand-armtrillingen gelden een actiewaarde en een grenswaarde per dag; boven de actiewaarde moet de werkgever maatregelen nemen, boven de grenswaarde mag niet worden doorgewerkt.

Voor lawaai gelden actiewaarden waarboven gehoorbescherming beschikbaar en daarna verplicht is; een trilplaat en een steenzaag zitten daarboven.

Een zelfstandige zonder personeel valt voor een deel van deze regels onder dezelfde plichten als een werkgever als hij op een bouwplaats werkt waar anderen zijn.

Voor de particulier die zelf straat, gelden de regels niet; de risico's wel.