Een architect kiezen voor je woning: zoeken, vergelijken en afspraken maken

Deze pagina is voor wie een woning laat bouwen of ingrijpend verbouwt, een aanbouw, een dakopbouw of een nieuwe indeling, en een architect zoekt: hoe je kandidaten vindt, hoe je ze vergelijkt, welke vragen je stelt, hoe het honorarium en de opdracht in elkaar zitten, wat de architect wel en niet doet en hoe je de samenwerking vastlegt. Ze is er ook voor de vereniging van eigenaren die een architect zoekt voor een renovatie of een uitbreiding van het complex. Ze gaat niet over de vraag of je een architect nodig hebt en niet over het ontwerpproces zelf; daarvoor bestaan eigen pagina's.

Een architect ontwerpt het gebouw en begeleidt de weg van wens naar bouwwerk, in fasen die elk een eigen product en een eigen deel van het honorarium hebben: het programma van eisen en de haalbaarheid, het schetsontwerp, het voorlopig ontwerp, het definitief ontwerp met de vergunningaanvraag, het bestek en de werktekeningen, de aanbesteding en de begeleiding van de bouw tot de oplevering. Een opdrachtgever kan de hele reeks afnemen of stoppen na een fase; veel woningeigenaren nemen de eerste vier fasen af en laten de aannemer de werktekeningen maken, met de architect als toezichthouder op de kwaliteit. Wat de architect doet, wordt vastgelegd in een opdrachtbevestiging op basis van de standaardvoorwaarden van de beroepsgroep, die de taken, de aansprakelijkheid en de betaling regelen.

De titel architect is in Nederland beschermd: alleen wie is ingeschreven in het architectenregister mag zich zo noemen, wat een erkende opleiding en een beroepservaringperiode vraagt en bijscholing en een verzekering met zich meebrengt. Een bouwkundig tekenaar, een bouwkundig adviseur of een interieurarchitect zonder registratie kan hetzelfde tekenwerk leveren voor een eenvoudige aanbouw of een indeling; bij een nieuwe woning, een ingewikkelde verbouwing of een monument is de opleiding, de ervaring en de verzekering van een geregistreerde architect het verschil, en een kwaliteitsborger en een gemeente werken met tekeningen die aan eisen voldoen.

Zoeken begint bij het werk: gebouwde woningen in de buurt die je aanspreken, de website van de beroepsvereniging met een register van bureaus, open dagen van de architectuur, de architect van een woning die je bij een bezichtiging hebt gezien, en de ervaring van vrienden en van een aannemer die met meerdere architecten werkt. Kies drie bureaus van een omvang die past bij jouw project: een bureau dat grote projecten doet, geeft een woning aan een junior; een eenpersoonsbureau geeft alle aandacht maar minder capaciteit bij ziekte of drukte. Kijk in hun werk naar woningen van dezelfde omvang en hetzelfde budget als het jouwe, en vraag of je met een opdrachtgever van zo'n woning kunt praten.

Het vergelijken gebeurt in een gesprek met dezelfde inzet bij elk bureau: jouw programma van eisen, jouw budget met de stichtingskosten erbij, jouw planning en jouw twijfels. Let op wat de architect vraagt en niet op wat hij vertelt: een architect die begint met vragen over hoe je woont, wat je aan je huidige huis mist en waar je 's ochtends koffie drinkt, ontwerpt jouw huis; een architect die begint met zijn portfolio, ontwerpt het zijne. Vraag hoe hij het budget bewaakt en wanneer hij de eerste kostenraming maakt, wie het werk doet en wie je aanspreekpunt is, hoe hij met de aannemer omgaat en wat hij doet bij een verschil van inzicht. Vraag naar een schetsontwerp als eerste fase met een vast bedrag; dat is de proef van de samenwerking.

Het honorarium kent drie vormen. Een percentage van de bouwkosten, voor een woning bij een volledige opdracht tussen acht en vijftien procent, verdeeld over de fasen met het zwaartepunt in het ontwerp; een vast bedrag per fase, op basis van een inschatting van de uren, dat de zekerheid geeft van een prijs vooraf; of een uurtarief, tussen € 90 en € 160 per uur, voor kleine opdrachten en advies. Bij een percentage stijgt het honorarium mee met de bouwkosten, wat een prikkel is die je met een vast bedrag na het definitief ontwerp kunt wegnemen. Bijkomende kosten van constructeur, installatieadviseur, bouwfysica, sonderingen, leges en de kwaliteitsborger zitten niet in het honorarium en horen apart in de begroting.

De afspraken komen in een opdrachtbevestiging met de standaardvoorwaarden erbij: welke fasen, welke producten per fase, het honorarium en de betaling per fase, de planning, de verzekering en de aansprakelijkheid van de architect, het auteursrecht op het ontwerp en wat er gebeurt als je na een fase stopt of van architect wisselt. Een architect die geen schriftelijke opdrachtbevestiging wil, is geen architect om mee te werken.

Een bureau waarvan het gebouwde werk in een andere prijsklasse of een andere schaal zit dan jouw project: het ontwerp past straks niet bij het budget.

Een eerste gesprek waarin de architect vooral zijn werk toont en weinig vraagt over hoe je woont.

Geen antwoord op de vraag wanneer de eerste kostenraming komt en hoe het budget wordt bewaakt.

Een honorarium als kaal percentage zonder verdeling over de fasen en zonder vermelding van de bijkomende kosten.

Geen registratie in het architectenregister terwijl er wel "architect" op de gevel staat.

Een offerte zonder opdrachtbevestiging of zonder de standaardvoorwaarden van de beroepsgroep.

Een aanspreekpunt dat wisselt of onduidelijk is: de architect die het gesprek voert, is niet degene die het werk doet.

Zelf: het programma van eisen en het budget met stichtingskosten opstellen voordat je architecten spreekt, drie bureaus zoeken op gebouwd werk van jouw schaal, dezelfde vragen stellen, referenties bellen en de opdrachtbevestiging lezen op fasen, producten, honorarium en voorwaarden.

Zelf: het architectenregister raadplegen op de registratie en de beroepsvereniging op het lidmaatschap.

Niet zelf: het ontwerp en de tekeningen voor de vergunning, de constructie en de installaties; en niet zelf de beoordeling of een honorarium marktconform is zonder de fasen en de producten te kennen; een onafhankelijke bouwbegeleider kan de offerte toetsen.

De titel architect is beschermd door de Wet op de architectentitel: alleen wie is ingeschreven in het architectenregister mag de titel voeren, en inschrijving vraagt een erkende opleiding, een beroepservaringperiode en bijscholing. Het ontwerpen en tekenen van gebouwen is niet voorbehouden; een bouwkundig tekenaar of een niet-geregistreerde ontwerper mag dat werk doen, maar niet onder de titel. De verhouding tussen opdrachtgever en architect wordt in de regel vastgelegd met de standaardvoorwaarden van de beroepsgroep, die de opdracht, het honorarium, de aansprakelijkheid en de geschillenregeling regelen; consumenten kunnen bij een geschil terecht bij een geschillencommissie als de architect daarbij is aangesloten.

De architect is aansprakelijk voor fouten in zijn werk binnen de grenzen van de voorwaarden, meestal beperkt tot het honorarium of een veelvoud daarvan; een beroepsaansprakelijkheidsverzekering is voor geregistreerde architecten gebruikelijk en voor leden van de beroepsvereniging verplicht. Het auteursrecht op het ontwerp blijft bij de architect; de opdrachtgever krijgt het recht het te bouwen, en wijzigingen of hergebruik vragen afspraken. Onder de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen toetst een kwaliteitsborger de tekeningen en de uitvoering bij nieuwbouw; de architect maakt de tekeningen die daarvoor nodig zijn. Regels veranderen; controleer bij twijfel de actuele tekst.