Na-isolatie en beschermde dieren

Over de reden dat spouwmuurisolatie in Nederland vrijwel stil kwam te liggen, en over wat een complex nu moet doen om toch te kunnen isoleren.

In augustus 2023 oordeelde de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State dat een eigenaar die spouwmuren wil isoleren, eerst voldoende ecologisch onderzoek moet laten doen naar de aanwezigheid van vleermuizen. De tot dan gangbare werkwijze — met een endoscoop in de spouw kijken en daarna direct isoleren — was onvoldoende.

Vleermuizen zijn beschermd, en spouwmuren zijn hun verblijfplaats geworden. Een spouw is droog, tochtvrij en op temperatuur; voor een gebouwbewonende vleermuis is dat precies wat een boomholte ook biedt. Isoleren zonder onderzoek betekent dat je een verblijfplaats vernietigt, met de dieren erin.

Het is geen formaliteit die je snel afvinkt. Vleermuisonderzoek volgt een protocol met meerdere rondes verspreid over het seizoen; dat kost een jaar. De route via een gemeentelijk of provinciaal soortenmanagementplan kan sneller zijn, maar het opstellen van zo'n plan duurt zelf twee jaar of langer.

De bescherming komt uit de natuurwetgeving: het is verboden verblijfplaatsen van beschermde soorten te vernietigen of de dieren te verstoren. Voor vleermuizen geldt dat streng, omdat de populaties kwetsbaar zijn en omdat een verblijfplaats vaak jarenlang wordt hergebruikt.

Bij een woongebouw spelen drie plekken.

De spouwmuur. Verschillende soorten gebruiken de spouw als zomer-, paar- of winterverblijf, en soms alle drie in hetzelfde gebouw op verschillende plekken. Ze zitten er niet het hele jaar, en niet elk jaar op dezelfde plek — dat is precies waarom één inspectiemoment niets bewijst.

Het dak. Onder pannen en achter boeidelen nestelen gierzwaluwen en huismussen; in kapruimten verblijven vleermuizen. Dakisolatie en dakvernieuwing raken dus dezelfde wetgeving.

De gevelbekleding. Achter betimmering en achter losse gevelplaten zitten dezelfde soorten.

Er zijn twee routes om verder te komen.

De individuele route. Zelf ecologisch onderzoek laten doen volgens het geldende protocol, met meerdere rondes in het juiste seizoen. Bij een positieve uitkomst volgt een aanvraag om af te wijken, met mitigerende maatregelen zoals vervangende verblijfplaatsen.

De gebiedsgerichte route. Deelnemen aan een soortenmanagementplan van gemeente of provincie. Daarin is voor een heel gebied in kaart gebracht waar beschermde soorten zitten en welke maatregelen gelden; wie meedoet, kan onder die vergunning isoleren zonder eigen onderzoek. Waar zo'n plan al ligt, scheelt dat een eigenaar duizenden euro's en een jaar wachttijd — en waar het er niet is, is dat precies het verschil.

Vraag eerst of jouw gemeente een soortenmanagementplan heeft, of eraan werkt. Dat ene telefoontje bepaalt het hele traject en de kosten.

Kijk naar het bouwjaar en de bouwwijze. Complexen met een doorlopende, open spouw en met stootvoegen of open stootvoegen bovenin zijn geschikt als verblijfplaats.

Kijk in de zomeravond naar de gevel. Uitvliegende vleermuizen zijn rond zonsondergang te zien; dat is geen onderzoek maar het is een aanwijzing.

Let op sporen. Kleine, droge uitwerpselen onder een stootvoeg of onder de dakrand, en piepgeluiden op warme dagen.

Kijk of er gierzwaluwen of huismussen rond het dak vliegen in het broedseizoen; die maken dezelfde vraag actueel voor dakwerk.

Vraag een isolatiebedrijf naar zijn werkwijze. Een aanbieder die zegt dat een endoscopische controle volstaat, werkt met een methode die door de rechter onvoldoende is bevonden.

Zelf. De gemeente bellen over een soortenmanagementplan en over deelname daaraan. Het traject daarop inplannen in plaats van erop wachten.

Zelf. In de zomeravond kijken of er vleermuizen uitvliegen, en in het broedseizoen letten op gierzwaluwen en huismussen. Dat is geen onderzoek maar het scherpt de vraag.

Niet zelf. Het onderzoek doen, of een verblijfplaats "even" ongedaan maken. En niet: een aanbieder kiezen die zegt dat het bij jullie niet nodig is. Die uitspraak is niet aan de aanbieder.

Uit een uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van augustus 2023 volgt dat vóór het isoleren van spouwmuren voldoende ecologisch onderzoek nodig is naar de aanwezigheid van vleermuizen. Een endoscopische controle vlak voor het werk is daarvoor onvoldoende.

De zorgplicht en het verbod op het vernietigen van verblijfplaatsen van beschermde soorten volgen uit de natuurwetgeving, sinds de Omgevingswet ondergebracht in het stelsel daarvan. Handhaving ligt bij de provincie; die kan werk stilleggen en een last opleggen.

Een soortenmanagementplan van gemeente of provincie geeft een gebiedsgerichte vergunning waaronder deelnemers mogen isoleren. Het opstellen van zo'n plan duurt doorgaans twee jaar of langer; de dekking verschilt daardoor sterk per gemeente.

De onderzoeksplicht is niet beperkt tot de spouw. Dakisolatie, dakvernieuwing en werk aan gevelbekleding raken dezelfde soorten en dezelfde regels.

Er is geen ontheffing achteraf. Wie zonder onderzoek isoleert en wordt betrapt, riskeert stillegging, herstelmaatregelen en een sanctie — en dat komt bij een VvE terecht bij de vereniging, niet bij de aannemer alleen.