Ratten en muizen buiten houden: wat de bouwregels eisen

Muizen in de spouw, ratten onder de vloer: het wordt vaak behandeld als een bestrijdingsprobleem, en het begint als een bouwkundig probleem. Het bouwrecht heeft er een eigen eis voor met één scherpe maat, en die maat — één centimeter — is in ons corpus nergens genoemd.

Dit artikel geeft die eis en zet hem naast de bescherming van vleermuizen en gierzwaluwen, want dat zijn twee regels die elkaar lijken tegen te spreken en dat niet doen. Onze pagina over ongedierte gaat over herkennen en bestrijden; dit gaat over de constructie.

De maat. Een uitwendige scheidingsconstructie heeft geen openingen die breder zijn dan 0,01 meter. Eén centimeter. Dat is de breedte waar een muis niet meer door kan, en het is de hele eis: geen oppervlak, geen aantal, geen hoogte — een breedte.

Wat ervan is uitgezonderd. De eis is niet van toepassing op een afsluitbare opening en op de uitmonding van drie dingen: een afvoervoorziening voor luchtverversing, een afvoervoorziening voor rookgas, en de ont- en beluchting van een afvoervoorziening voor huishoudelijk afvalwater en hemelwater. Met andere woorden: wat moet uitmonden mag uitmonden, en wat je dicht kunt doen mag open als het dicht kán.

Het geldt ook naar binnen. De regel is van overeenkomstige toepassing op een inwendige scheidingsconstructie die de scheiding vormt met een gebruiksfunctie waarop de eis niet van toepassing is. Praktisch: grenst je woning aan een ruimte waar deze eis niet geldt, dan hoort die scheiding ook dicht te zijn.

Het rattenscherm. Een gebruiksfunctie heeft ter plaatse van een uitwendige scheidingsconstructie een scherm tot een vanaf het aansluitende terrein gemeten diepte van ten minste 0,6 meter, en dat scherm heeft geen openingen breder dan 1 centimeter. Dat is de verticale barrière die voorkomt dat een rat zich onder de gevel door naar binnen graaft. Ook hier geldt de regel naar binnen toe bij een aangrenzende functie waarvoor hij niet geldt, met een uitzondering voor een technische ruimte die zelf achter zo'n scherm ligt.

Een woonwagen hoeft geen rattenscherm. Dat staat in de tabel bij het aansturingsartikel: voor een woonwagen gelden de openingen wel en het scherm niet.

En nu de regel die het interessant maakt. In afwijking van de 1 centimeter is een grotere opening toegestaan voor een nest of een vaste rust- of verblijfplaats voor diersoorten die zijn beschermd op grond van afdeling 11.2 van het Besluit activiteiten leefomgeving. Daar zitten de vleermuis, de gierzwaluw en de huisspreeuw.

Dat is geen tegenspraak maar een afweging die de wetgever expliciet heeft gemaakt: een gebouw hoort muizendicht te zijn, behalve waar het bewust een verblijfplaats biedt aan een beschermde soort. Wie na-isoleert en de spouw dichtzet, komt die twee regels tegelijk tegen — en de bescherming van de soort weegt daar zwaarder dan de dichtheid.

Neem een muntstuk of een maatje van 1 centimeter. Loop de gevel langs op de plekken waar openingen zitten: open stootvoegen, roosters, doorvoeren van leidingen en kabels, de aansluiting van kozijn op metselwerk, en de onderkant van een houten gevelbekleding. Past er meer dan een centimeter door, dan is dat een opening in de zin van deze eis — tenzij het een van de drie uitgezonderde uitmondingen is.

Kijk naar de open stootvoeten. Een spouw heeft open stootvoegen nodig voor ventilatie en afwatering, en die zijn vaak breder dan een centimeter. Daarvoor bestaan ventilatieroosters die de voeg openhouden en de opening begrenzen; ontbreken ze, dan is de voeg een ingang.

Zoek de onderkant. Een rattenscherm zit onder het maaiveld en is dus niet te zien. Wat je wel kunt zien: of er een harde, aansluitende rand is waar de gevel in de grond gaat, of een losse bestrating met zand erachter.

Let op de leidingdoorvoeren. Een doorvoer voor een gasleiding, een kabelmantel of een condensafvoer die met een beetje schuim is dichtgezet, is het klassieke punt. Schuim is voor een rat geen barrière.

Zelf kun je de gevel nalopen met een maatje van één centimeter, en dat is verrassend effectief. Open stootvoegen zonder rooster, leidingdoorvoeren, de onderkant van gevelbekleding, een kapotte rooster bij een kruipruimte: dat zijn de plekken, en de meeste zijn met het juiste materiaal te sluiten zonder de ventilatie te blokkeren.

Wat je niet zelf doet, is een spouw dichtzetten of na-isoleren zonder soortenonderzoek. Een vleermuis of gierzwaluw in de spouw of onder de dakpannen is beschermd, en de uitzondering in het bouwrecht bevestigt dat: daar mag de opening juist groter blijven. Dichtzetten zonder onderzoek is een overtreding met een eigen traject.

En een rattenscherm aanbrengen is grondwerk langs een fundering. Dat is werk met gevolgen voor de afwatering en soms voor de fundering zelf.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving eist dat het binnendringen van ratten en muizen wordt tegengegaan. Een uitwendige scheidingsconstructie heeft geen openingen breder dan 0,01 meter, met uitzondering van een afsluitbare opening en van de uitmonding van een afvoervoorziening voor luchtverversing, voor rookgas en voor de ont- en beluchting van huishoudelijk afvalwater en hemelwater. De regel werkt door op een inwendige scheidingsconstructie met een gebruiksfunctie waarvoor hij niet geldt. Daarnaast is er een rattenscherm tot ten minste 0,6 meter diep vanaf het aansluitende terrein, zonder openingen breder dan 0,01 meter; een woonwagen is daarvan uitgezonderd.

Een grotere opening is toegestaan voor een nest of een vaste rust- of verblijfplaats voor diersoorten die zijn beschermd op grond van afdeling 11.2 van het Besluit activiteiten leefomgeving. Dat is een uitdrukkelijke afweging in de regelgeving zelf: soortbescherming gaat daar voor muizendichtheid.

Dit zijn nieuwbouweisen. Bij een verbouwing gelden de nieuwbouwregels op het rechtens verkregen niveau, met bestaande bouw als ondergrens en nieuwbouw als plafond, en alleen voor het deel dat je vernieuwt, verandert of vergroot. Pak je een gevel of een kruipruimte aan, dan is dat het moment waarop de maat van een centimeter in beeld komt.

Buiten het bouwrecht om: het doden of verstoren van beschermde soorten en het aantasten van hun verblijfplaatsen is apart geregeld, met een onderzoeksplicht vóór het werk. Dat is bij na-isolatie van een spouw de bepalende route en niet deze bouweis.