Standaardmaten in de bouw - waarom alles in stappen komt

Bouwmaterialen komen in vaste maten, en die maten zijn niet willekeurig. Ze volgen uit een maatsysteem dat bepaalt hoe stenen, platen, kozijnen en deuren op elkaar aansluiten.

Wie dat systeem kent, ontwerpt goedkoper. Een wand die precies uitkomt op hele platen kost minder snijwerk en minder afval; een maat die er net naast zit, kost een extra plaat per wand.

Dit artikel geeft de maten die je in de praktijk tegenkomt, en het legt uit waar ze vandaan komen. Het is bedoeld om een offerte of een bouwtekening te kunnen lezen, niet om te calculeren.

De Nederlandse bouw werkt met een modulaire maat van 100 millimeter. Alles is daarvan een veelvoud of een afgeleide, met een voeg of een speling erin verrekend.

Bij metselwerk werkt dat zo. Een waalformaat baksteen is ongeveer 210 bij 100 bij 50 millimeter. Met een voeg van 10 millimeter komt de lengte op 220 en de laagmaat op 60. Vijf lagen plus voeg is dus 300 millimeter, en dat is de reden dat metselwerkhoogtes in stappen van 300 komen. Vraag je een muur van 2,45 meter, dan wordt het 2,40 of 2,50, of er wordt gezaagd.

Bij plaatmateriaal is de basis 1220 bij 2440 millimeter, van oorsprong vier bij acht voet. Daarnaast bestaat 1200 bij 2400, dat wél in het modulaire stelsel past. Die twee lijken op elkaar en zijn niet inwisselbaar: twintig millimeter verschil per plaat loopt op over een wand.

Bij regelwerk is de hart-op-hartmaat 600 of 400 millimeter, precies zodat een plaat van 1200 op een regel eindigt. Wie 500 aanhoudt, moet elke plaat zagen.

De maten die je het vaakst nodig hebt, op een rij.

Binnendeur: standaard 231,5 centimeter hoog. De breedte komt in 78, 83, 88 en 93 centimeter voor het deurblad. Een opdekdeur valt over het kozijn heen; een stompe deur valt erin. Die twee zijn niet uitwisselbaar zonder het kozijn te vervangen.

Dagmaat van een binnendeurkozijn: ongeveer 3 centimeter breder en 2 centimeter hoger dan het deurblad, afhankelijk van het systeem.

Vuren balkhout: standaardlengtes van 240 tot 500 centimeter in stappen van 30. Doorsneden in 38 bij 89, 44 bij 94, 63 bij 175 en verwanten - de zogenoemde kopmaten, en die wijken af van de nominale maat door het schaven.

Gipsplaat: 1200 bij 2600 millimeter is de gangbare wandplaat, dik 12,5 millimeter. Voor plafonds ook 9,5.

Isolatieplaat: 1200 bij 600 millimeter, in diktes van 20 tot 200 millimeter in stappen van 20 of 30.

Dakpannen: het aantal per vierkante meter verschilt per model, van ongeveer tien tot vijftien. Reken nooit met een gemiddelde bij een bestelling.

Traptrede: een optrede van 17 tot 19 centimeter en een aantrede van 22 tot 24 is de praktijkmaat. De vuistregel is dat twee keer de optrede plus de aantrede tussen 57 en 65 centimeter uitkomt.

Zelf doen: meten, en twee keer meten. Bij een deur: hoogte en breedte van het blad, en of hij opdek of stomp is. Bij een plaat: de hart-op-hartmaat van het regelwerk.

Niet zelf doen: de constructieve gevolgen van een afwijkende maat beoordelen, en de vrije doorgang in een vluchtroute vaststellen. Dat laatste is een eis en geen voorkeur.

Let bij hout op het verschil tussen de nominale maat en de kopmaat. Een balk die als 50 bij 100 wordt verkocht, meet geschaafd vaak 44 bij 94. Wie op de nominale maat rekent, komt bij het stapelen millimeters tekort per laag, en dat telt op.

De modulaire coördinatie in de bouw is vastgelegd in NEN-normen; de basismaat van 100 millimeter komt daaruit voort. De normen zijn beschrijvend en niet verplichtend: je mag afwijken, het kost alleen geld.

Wel verplichtend zijn de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving die maten stellen. De vrije doorgang van een deur in een vluchtroute, de minimale plafondhoogte in een verblijfsruimte, en de maximale optrede en minimale aantrede van een trap. Die zijn geen richtlijn maar eis.

Bij een verbouwing gelden de eisen voor bestaande bouw, die op een aantal punten lichter zijn. Dat verklaart waarom een oude trap steiler mag blijven dan je er nu een zou mogen bouwen.

Bouwproducten dragen een CE-markering met een prestatieverklaring waarin de maatvoering en de toleranties staan. Bij een discussie over een afwijkende maat is dat het document dat telt.