Kwartsstof bij klussen en verbouwen

Over het stof dat vrijkomt als je in steen, beton, tegels of mortel zaagt, boort, slijpt of freest. Dat stof bevat kwarts, en de fijnste fractie ervan dringt door tot diep in de longen. Het is het meest voorkomende gezondheidsrisico bij verbouwen, en het is tegelijk het risico dat het minst serieus wordt genomen — omdat er die dag niets gebeurt.

De schade ontstaat bij herhaalde blootstelling over jaren. Wie één keer een muur doorbreekt, loopt weinig risico. Wie elke zaterdag zaagt en slijpt in een woning die hij casco verbouwt, doet dat maanden achtereen, in een afgesloten ruimte, zonder afzuiging, en dat is een andere situatie dan de meeste mensen zich voorstellen.

Kwarts, ook wel siliciumdioxide, zit in vrijwel alle minerale bouwmaterialen: beton, cellenbeton, kalkzandsteen, baksteen, natuursteen, keramische tegels, mortel, dekvloeren en gips­gebonden producten in mindere mate.

Zolang het materiaal heel is, gebeurt er niets. Bij mechanische bewerking breekt het materiaal in deeltjes van uiteenlopende grootte. De grove korrel zie je liggen en die adem je nauwelijks in. De fractie die telt, is onzichtbaar: deeltjes die klein genoeg zijn om via de luchtwegen tot in de longblaasjes te komen. Daar worden ze niet afgebroken en niet afgevoerd.

Bij langdurige blootstelling leidt dat tot blijvende longschade. De aandoening die daarbij hoort, is beroepsmatig goed gedocumenteerd in de bouw en in de natuursteenbewerking, en er bestaat een wettelijke grenswaarde voor blootstelling op het werk.

Wat de hoeveelheid bepaalt: het materiaal, het gereedschap en de duur. Een haakse slijper met een diamantschijf in beton produceert in enkele minuten meer respirabel stof dan een hele dag handmatig hakken. Droog boren met een klopboor in kalkzandsteen zit daartussenin. Werken in een kleine, gesloten ruimte verhoogt de concentratie sterk.

Aan het stof zelf is de gevaarlijke fractie niet te zien: die blijft uren in de lucht hangen en slaat pas veel later neer. De zichtbare wolk is een indicatie dat er ook onzichtbaar stof is, maar het omgekeerde geldt niet — een ruimte die er schoon uitziet, kan nog steeds vol respirabel stof zitten.

Praktische signalen dat je met kwartshoudend materiaal werkt:

• Het materiaal is mineraal en niet organisch: steen, beton, tegel, mortel, dekvloer.
• Het stof is lichtgrijs tot wit en voelt fijn en droog aan.
• Er blijft na een uur nog een waas in de lucht hangen die je in tegenlicht ziet.
• Er ligt na afloop een dun laagje stof op oppervlakken in aangrenzende ruimtes.

Dat laatste is het belangrijkste signaal, en het zegt vooral iets over de verspreiding: waar het stof naartoe is gegaan, is het ook in de lucht geweest.

Wat je zelf doet, in deze volgorde:

Voorkom dat het vrijkomt. Snijd tegels nat met een tegelsnijder in plaats van droog met een slijptol. Gebruik een handzaag of een gatenzaag waar dat kan. Kies een steenboor met stofafvoer.

Zuig af aan de bron. Sluit een bouwstofzuiger aan op de machine, met een afzuigkap of een stofafzuigset. Dit is de maatregel met het grootste effect.

Sluit de ruimte af. Deuren dicht, kieren afplakken, ventilatieventiel in de werkruimte dicht, en bij gestapelde bouw het collectieve systeem niet laten meezuigen.

Draag geschikte adembescherming. Voor fijn stof volstaat de laagste klasse wegwerpmasker niet; het masker moet bovendien aansluiten, en met een baard doet het weinig.

Maak nat schoon. Niet vegen — dat brengt alles opnieuw in de lucht. Stofzuigen met een geschikt filter en nawissen met een vochtige doek.

Wat je niet zelf doet: werk met grote hoeveelheden en met zwaar machinaal gereedschap in een bewoonde woning. Freeswerk in beton, het doorslijpen van vloeren en langdurig sloopwerk horen bij een bedrijf met de juiste afzuiging — of bij een woning waar op dat moment niemand woont.

Voor werk in loondienst geldt de arbeidsomstandighedenwetgeving, met een grenswaarde voor respirabel kwartsstof en met een verplichte volgorde van maatregelen: eerst voorkomen dat het stof vrijkomt, dan afzuigen aan de bron, dan afscheiden, en pas als laatste persoonlijke bescherming. Die volgorde is ook voor een particulier de juiste, en zij is de kern van dit artikel.

Voor jou als bewoner die zelf klust, geldt die wetgeving niet rechtstreeks. Wat wél geldt: laat je werk uitvoeren door een bedrijf, dan is dat bedrijf verantwoordelijk voor de bescherming van zijn eigen mensen, en mag je verwachten dat er met afzuiging wordt gewerkt. Een ploeg die in jouw woning droog staat te slijpen zonder afzuiging, brengt zowel zichzelf als jouw woning in de problemen — vraag ernaar bij het maken van de afspraak.

Bij werkzaamheden in gestapelde bouw komt daar de gemeenschap bij: stof dat via het trappenhuis of via een collectief ventilatiesysteem in andere woningen terechtkomt, is een zaak van de VvE.