Asbest herkennen in een gebouw

Voor je een muur openmaakt, een plafond sloopt, een dak vervangt of een vloerbedekking eruit haalt, is er een vraag die vooraf moet worden beantwoord: zit hier asbest in.

Dit artikel gaat over het herkennen van asbestverdacht materiaal in een gebouw: waar het zit, in welke bouwdelen, uit welke periode, en hoe je van een vermoeden naar zekerheid komt.

Het gaat niet over het saneren zelf en niet over de risicoklassen; daarvoor zijn er aparte pagina's.

Asbest is decennialang verwerkt omdat het goedkoop was en een aantal eigenschappen combineerde die anders lastig samengaan: het is sterk, het is bestand tegen hitte, het is chemisch stabiel en het is goed te mengen met cement en met bindmiddelen.

Daardoor zit het niet in één product maar in tientallen. Golfplaten, rioolbuizen, vensterbanken, brandwerende platen, vloerzeil met een viltachtige onderlaag, kit, lijm, isolatie rond leidingen, remvoeringen in liften, luchtkanalen, bloembakken en dakleien.

In Nederland is het toepassen van asbest verboden sinds 1 juli 1993. Materiaal dat daarna is aangebracht bevat het in beginsel niet. Voor gebouwen van vóór 1994 geldt het omgekeerde: je gaat ervan uit dat het er kan zitten tot het tegendeel is vastgesteld.

Het onderscheid dat er in de praktijk toe doet, is hechtgebonden tegenover niet-hechtgebonden. In hechtgebonden materiaal zitten de vezels vast in een dragende massa, meestal cement. Zolang dat materiaal heel is, komt er nauwelijks iets vrij. In niet-hechtgebonden materiaal zitten de vezels los; daar volstaat aanraking of trilling.

Bewerking verandert die verhouding volledig. Zagen, boren, schuren, breken en reinigen onder hoge druk maken van hechtgebonden materiaal een bron van losse vezels. Dat is de reden dat vrijwel elke regel over asbest over handelingen gaat en niet over aanwezigheid.

Verwering doet hetzelfde, alleen langzamer. Een asbestcementdak dat dertig jaar in weer en wind heeft gelegen, laat aan de bovenzijde vezels los; dat is te zien aan een ruw, uitgebeten oppervlak waarin de vezelstructuur zichtbaar wordt.

Begin bij het bouwjaar en bij het jaar van de laatste verbouwing. Een woning uit 1975 die in 2005 een nieuwe badkamer kreeg, heeft in die badkamer geen asbest meer en in de rest van het huis mogelijk wel.

Kijk naar het dak van schuur, garage en aanbouw. Grijze golfplaten met zes of acht golven per plaat zijn de meest voorkomende toepassing in en om de woning.

Kijk naar de standleiding en de rioolbuizen. Grijze, harde buizen van cementachtig materiaal in een oudere woning zijn asbestverdacht; kunststof is dat niet.

Kijk achter en onder de verwarming: brandwerende platen achter een kachel, onder een cv-ketel, in een meterkast of in een liftschacht. Wit tot lichtgrijs, zacht, en makkelijk te beschadigen; dat is de niet-hechtgebonden variant en juist die is riskant.

Kijk onder het vloerzeil. Zeil uit de jaren zestig tot tachtig heeft vaak een viltachtige onderlaag die asbesthoudend is. Het zeil zelf is dat meestal niet, de onderlaag wel, en die blijft bij het weghalen achter op de vloer.

Kijk naar vensterbanken, dorpels en gevelbeplating van hard, grijs, cementachtig plaatmateriaal.

Kijk naar de kit rond oudere ramen en naar de lijm onder oude vloertegels.

Wat je niet kunt: het aan de kleur zien. Asbestcement is grijs, maar grijs plaatmateriaal is niet vanzelf asbestcement. Vezelcement zonder asbest ziet er nagenoeg hetzelfde uit en wordt al decennia gemaakt.

Wat wel iets zegt is een productiestempel of een codering aan de onderzijde van een plaat. Ontbreekt die, dan zegt dat niets; staat er een NT-aanduiding of een jaartal na 1993, dan is dat een aanwijzing dat het geen asbest is.

De enige manier om zekerheid te krijgen is een monster laten analyseren, of een inventarisatie laten uitvoeren. Neem een monster niet zelf; juist het nemen van een monster is een bewerking.

Zelf doen: het bouwjaar en het jaar van de laatste verbouwing opzoeken.

Zelf doen: rondlopen en noteren waar verdacht materiaal zit, met foto's en met de plek erbij.

Zelf doen: verdacht materiaal met rust laten en anderen waarschuwen dat het er zit.

Zelf doen: een inventarisatie aanvragen bij een gecertificeerd bedrijf.

Niet zelf doen: een monster nemen. Dat is een bewerking en het is de meest voorkomende manier waarop een ruimte alsnog besmet raakt.

Niet zelf doen: boren, zagen, schuren of met een hogedrukreiniger langs verdacht materiaal gaan.

Niet zelf doen: een verweerd asbestcementdak reinigen of erover lopen.

Wat je nooit moet doen: doorwerken na een vondst. Leg het werk stil, laat de ruimte zoals hij is, sluit hem af en bel een gecertificeerd bedrijf. Dat is duur en het is een fractie van wat doorwerken kost.

Het toepassen van asbest is in Nederland verboden sinds 1 juli 1993. Voor gebouwen van vóór 1994 geldt een onderzoeksplicht voordat er wordt gesloopt of verbouwd op plaatsen waar asbest kan zitten.

Een asbestinventarisatie wordt uitgevoerd door een daarvoor gecertificeerd bedrijf. Het rapport is het stuk waarop de gemeente, de aannemer en het saneringsbedrijf zich baseren.

Voor sloop geldt een sloopmelding bij de gemeente. Voor asbest gelden daarbij eigen termijnen; de gebruikelijke termijn is vier weken vooraf, met een kortere termijn voor een beperkt aantal gevallen. Controleer de termijn bij je gemeente.

Sanering gebeurt door een gecertificeerd bedrijf. Er bestaat een uitzondering waarmee een particulier een beperkte hoeveelheid zelf mag weghalen: geschroefde, hechtgebonden platen, vloertegels en niet-verlijmde vloerbedekking, tot een landelijke grens van vijfendertig vierkante meter per kadastraal perceel, na een sloopmelding. Gemeenten mogen strenger zijn; toets het altijd bij je eigen gemeente.

Na een sanering in een afgeschermde ruimte volgt een eindbeoordeling door een onafhankelijk laboratorium. Pas na vrijgave mag de ruimte weer in gebruik.

Er is geen landelijk verbod op asbestdaken. Wel gelden er regels voor het bewerken, reinigen en verwijderen ervan, en verzekeraars stellen soms eigen voorwaarden.

Voor werknemers gelden de Arbowet en het Arbobesluit. Een werkgever die personeel aan asbest blootstelt zonder de voorgeschreven maatregelen is in overtreding, ook bij een kleine klus.