Natuurlijke afwerkingen: leem, kalk en kurk in huis

Wie duurzaam wil afwerken, komt terecht bij materialen die lang vóór gips, cement en latex bestonden. Deze pagina gaat over drie ervan die je vandaag gewoon kunt kopen en laten aanbrengen: leem als stucwerk en verf, kalk als pleister en verf, en kurk als vloer, wand en isolatie. Per materiaal: wat het doet, waar het past, waar niet, wat het kost en hoe je het onderhoudt.

Leem is klei met zand en vezels, in de bouw gebruikt als stucwerk, als verf en als bouwblok. Het bijzondere is de vochtregulering: leem neemt waterdamp uit de lucht op als het vochtig is en geeft het weer af als het droog wordt, sneller en meer dan gips. In een slaapkamer met leemstuc schommelt de luchtvochtigheid minder, en dat merk je aan het binnenklimaat. Leem hardt niet uit door een chemische reactie maar door drogen; het blijft daardoor oplosbaar in water en dat is zijn beperking: het hoort niet in een badkamer, niet achter een aanrecht zonder bescherming, en niet op een plek waar het nat wordt. Het is zachter dan gips en krast bij stoten; met een leemverf of een kalkverf erover wordt het steviger. Leemstuc wordt in twee lagen gezet, een grove onderlaag en een fijne afwerklaag, in kleuren die uit de klei komen of met pigmenten.

Kalk is gebrande en gebluste kalksteen, als pleister gemengd met zand, als verf verdund met water. Kalk hardt uit door koolzuur uit de lucht op te nemen, en wordt daarbij weer kalksteen: hard, dampopen, en met een pH die zo hoog is dat schimmels er niet op groeien. Dat maakt kalkpleister de afwerking voor muren die vocht moeten kunnen afgeven: oud metselwerk in kalkmortel, een kelderwand met optrekkend vocht die niet kan worden gedicht, een badkamer met veel damp. Kalkverf is de bijpassende verf, mat en levendig, die met de muur ademt. De beperking: kalk verdraagt geen dichte ondergrond en geen dichte afwerking erover. Op cementpleister of over latex hecht het slecht en verliest het zijn zin; en wie een kalkmuur later met latex overschildert, sluit hem af.

Kurk is de schors van de kurkeik, geoogst zonder de boom te kappen, en in de bouw gebruikt als vloer, als wandbekleding en als isolatieplaat. Kurk bestaat uit miljoenen luchtcellen en is daardoor licht, warm aan de voet, veerkrachtig en geluiddempend; een kurkvloer neemt contactgeluid weg zoals weinig andere harde vloeren. Als vloer wordt hij verlijmd of als klikvloer gelegd, met een lak, een olie of een was als afwerking; onbehandelde kurk vlekt en slijt. Als wandbekleding dempt hij geluid en isoleert hij een koude muur een beetje; als isolatieplaat is geëxpandeerde kurk een dampopen, brandveilige isolatie voor gevel en dak, duurder dan de gangbare platen.

De drie hebben één eis gemeen: de rest van de constructie moet meedoen. Leem en kalk op een dampdichte ondergrond, of onder een dampdichte verf, verliezen hun werking en kunnen loskomen. Kurk op een vochtige vloer zonder folie of egalisatie gaat bollen. Wie natuurlijk afwerkt, kijkt eerst naar wat eronder zit.

Leemstuc voelt warm en iets korrelig aan, is mat en heeft de kleur van klei of van het pigment; een natte vinger laat een donkere plek die weer verdwijnt.

Kalkpleister is hard, licht van kleur en zuigt water op; kalkverf krijt licht af als je erover wrijft en is nooit glanzend.

Kurk herken je aan de celstructuur en aan de veer onder de voet; een kurkvloer met een dichte lak voelt harder aan dan een geoliede.

Een muur waar latex of acrylverf over kalk is gezet, toont blazen en afbladderen: de ademende muur duwt de dichte laag eraf.

Zelf doen: kalkverf aanbrengen na een proefvlak, in dunne lagen met een blokkwast, op een schone, licht bevochtigde ondergrond.

Zelf doen: leemverf op bestaand stucwerk, en kleine reparaties in leemstuc met natgemaakt materiaal.

Zelf doen: een kurk klikvloer leggen op een vlakke, droge ondervloer.

Niet zelf doen: leemstuc en kalkpleister in twee lagen op grote wanden; de laagdikte, het moment van afwerken en het drogen vragen ervaring.

Niet zelf doen: een kurkvloer verlijmen op een vloer waarvan het vochtgehalte niet is gemeten.

Wat je nooit moet doen: een kalk- of leemmuur overschilderen met latex of acrylaat. Dan is de werking weg en komt de laag er binnen een paar jaar af.

Er zijn geen aparte regels voor natuurlijke afwerkingen; ze vallen onder de gewone eisen aan bouwmaterialen en aan het binnenmilieu.

Voor de brandklasse van wandafwerkingen gelden de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving; leem- en kalkpleister zijn onbrandbaar, kurk heeft een productblad met de klasse.

Bij een monument kan een historische kalk- of leemafwerking onderdeel zijn van de beschermde waarden; herstel in hetzelfde materiaal is dan onderhoud, vervangen door gips of cement een wijziging.

In een huurwoning is een afwerking aanbrengen een verandering die je met de verhuurder afstemt als hij niet zonder schade ongedaan te maken is.

Voor verf en pleister gelden de Europese regels voor emissies en vluchtige stoffen; kalk en leem zijn daarin vrijwel altijd de laagste klasse, wat een reden is om ze te kiezen bij gevoeligheid voor binnenlucht.