Werken van materialen: krimp, uitzetting en de naden die dat opvangen

Bouwmaterialen bewegen. Ze zetten uit bij warmte en krimpen bij kou, ze nemen vocht op en geven het weer af, en sommige krimpen blijvend tijdens het uitharden.

Die bewegingen zijn klein per meter en groot over een gebouw. Waar ze niet worden opgevangen, ontstaan scheuren, bolstaande vloeren en klemmende deuren. Dit artikel gaat over hoe verschillende materialen zich gedragen en over de naden die dat opvangen.

Er zijn drie soorten beweging.

Thermische uitzetting: elk materiaal wordt langer bij warmte. Kunststof beweegt het sterkst, dan zink en aluminium, dan staal en beton, en baksteen en hout het minst in de lengterichting.

Vochtbeweging: hout, gipsproducten en baksteen nemen vocht op uit de lucht en zetten daarbij uit. Hout doet dat vooral dwars op de vezel; in de lengte nauwelijks. Dat is waarom een plank breder wordt en niet langer.

Krimp tijdens uitharden: beton, dekvloeren, mortels en stucwerk verliezen water tijdens het uitharden en krimpen daarbij blijvend. Baksteen doet het omgekeerde: hij zet na het bakken jarenlang langzaam uit door vochtopname.

De opvang gebeurt met naden. Een dilatatievoeg in metselwerk, een randstrook langs een dekvloer, een uitzetstuk in een lange goot, speling rond een zwevende vloer, en een naad tussen twee materialen met verschillend gedrag.

Waar die naden ontbreken of worden dichtgezet, zoekt het materiaal zelf een plek om te bewegen, en dat wordt een scheur op de zwakste plek.

Kijk naar het patroon en naar het seizoen. Een naad die in de winter breder is en in de zomer smaller, is werking; een scheur die alleen maar groeit, is dat niet.

Kijk naar de plaats. Scheuren op de aansluiting van twee materialen, bij een hoek, of precies boven een raamopening, zijn typische werkingsplekken.

Kijk naar zwevende vloeren. Een laminaat- of pvc-vloer die bol staat of die kraakt, heeft te weinig speling langs de randen of is klemgezet onder een plint of een deurkozijn.

Kijk naar houten vloeren en trappen in de winter: naden die openstaan, zijn krimp door droge binnenlucht en zij sluiten in de zomer weer.

Kijk naar lange goten en dakranden op golving en op uitgetrokken felsen.

Kijk naar kitranden. Een kit die scheurt op één plek in een lange naad, zit precies daar waar de beweging het grootst is.

Zelf doen: scheuren markeren en in twee seizoenen meten; het verschil vertelt of het werking is.

Zelf doen: de speling langs zwevende vloeren controleren en waar nodig vrijmaken.

Zelf doen: de kitranden in dilatatievoegen en langs kozijnen controleren en vervangen.

Zelf doen: de binnenluchtvochtigheid meten en stabiel houden.

Zelf doen: bij een klus de voorgeschreven naden en speling aanhouden.

Niet zelf doen: een dilatatievoeg aanbrengen in een bestaande gevel.

Niet zelf doen: beoordelen of een scheur werking of zetting is.

Wat je nooit moet doen: een naad tussen twee materialen dichtzetten met harde mortel. Dat verplaatst de beweging naar het materiaal zelf, en dat scheurt.

De regelgeving stelt geen expliciete eisen aan dilatatieafstanden; de eis is functioneel en de uitwerking gebeurt via normen en via verwerkingsvoorschriften van leveranciers.

Bij verbouw geldt het rechtens verkregen niveau. Het dichtzetten van een dilatatievoeg of het klemzetten van een zwevende vloer verslechtert het functioneren en is dus niet zonder gevolgen.

Fabrikantgaranties op vloeren, kitten en gevelsystemen zijn gekoppeld aan de voorgeschreven naden en speling. Wijkt de uitvoering af, dan vervalt de garantie.

Bij nieuwbouw hoort de plaats van dilatatievoegen op de tekeningen te staan; bij oplevering is dat een controlepunt.

Bij een appartement is de gevel gemeenschappelijk; het onderhoud van dilatatievoegen hoort in het meerjarenonderhoudsplan.

Bij een monument kan het aanbrengen van een dilatatievoeg in historisch metselwerk vergunningplichtig zijn.