Natuursteen- en betonplaten aan de gevel: bevestiging, inspectie en herstel bij een complex

Veel appartementengebouwen uit de jaren zestig tot tachtig hebben gevels met platen: natuursteen aan de plint en bij de entree, betonnen gevelelementen en sandwichpanelen over de hele hoogte, en later dunne platen natuursteen of beton op een ophangsysteem. Die platen hangen aan de constructie met ankers, en de ankers zijn het onderdeel dat niemand ziet en dat na decennia het eerst opgeeft. Deze pagina is voor het bestuur en de beheerder van een VvE of een verhuurder: hoe de platen hangen, wat er misgaat, hoe u de gevel laat inspecteren en wat herstel kost. Hij gaat niet over metselwerk en niet over lichte gevelbekleding van hout of vezelcement; daarover bestaan eigen pagina's.

Een gevelplaat draagt zichzelf niet. Een plaat natuursteen van drie centimeter dik en een vierkante meter groot weegt tachtig kilo; een betonnen gevelelement van een verdieping hoog weegt enkele tonnen. Dat gewicht gaat via ankers naar de draagconstructie: de betonvloeren, de kolommen of de binnenwand. Er zijn twee soorten ankers. Draagankers dragen het gewicht; ze zitten onder de plaat of steken in een gleuf in de onderrand. Windankers houden de plaat tegen de gevel en vangen de zuiging op; ze zitten in de zijkanten of de bovenrand. Bij zware betonelementen zijn het stalen consoles en hoekstalen met bouten, bij dunne platen zijn het pennen en nokken van roestvast staal in een boorgat in de plaatrand.

Achter de plaat zit een spouw voor de afwatering en soms isolatie. Water dat door de open voegen tussen de platen komt, moet achter de platen naar beneden kunnen en er bij de plint weer uit; zonder die afwatering staat het water bij de ankers.

Het misgaat op vier manieren. De eerste is corrosie: verzinkt of gewoon staal in een vochtige spouw of in een cementmortel die vocht vasthoudt, roest en verliest zijn doorsnede; roestend staal zet ook uit en splijt de plaatrand waar het anker in zit. Gebouwen uit de jaren zestig en zeventig hebben vaak dit type anker. De tweede is een verkeerde plaatsing: te weinig ankers, ankers te dicht bij de rand, boorgaten te ondiep of scheef, geen speling voor beweging. De derde is beweging: platen zetten uit en krimpen, de constructie kruipt en zet, en een anker zonder speling scheurt de plaat of breekt af. De vierde is schade van buitenaf: een aanrijding tegen de plint, een steiger die tegen de gevel drukt, vorst in een vochtige plaat, en bij natuursteen ook verwering van de steen zelf, waardoor het boorgat rond het anker verzwakt.

Bij betonnen gevelelementen en sandwichpanelen komt daar de wapening bij. Betonrot door carbonatatie en roestende wapening doet in een gevelelement hetzelfde als in een balkonplaat: het beton drukt eraf, en bij een sandwichpaneel roesten ook de verbindingen tussen de buiten- en de binnenschil. Een gevelelement dat aan de buitenzijde afschilfert, is niet cosmetisch beschadigd; het is een element waarvan de verankering onderzocht moet worden.

Herstel volgt de oorzaak. Bij enkele losse platen worden nieuwe ankers door de plaat heen in de achterconstructie gezet, met een ankerkop die wordt weggewerkt in een boorgat en gevuld met een passende steenmortel. Bij een gevel waar de ankers over de hele linie op zijn, wordt elke plaat na-verankerd, of de platen worden verwijderd en op een nieuw ophangsysteem van roestvast staal teruggehangen. Bij een gevelelement met betonrot is het betonherstel plus het controleren of vervangen van de verankering. Tijdens onderzoek en herstel hangt er een vangnet of staat er een afzetting onder de gevel.

Roeststrepen uit de voegen tussen de platen of uit een boorgat: het anker roest.

Een plaat die iets uitsteekt ten opzichte van de buren, scheef hangt of aan de onderrand naar buiten komt.

Scheuren in de plaat die van een hoek of een voeg naar binnen lopen, vooral bij de plekken waar de ankers zitten.

Een plaat die hol klinkt bij kloppen, of beweegt bij druk met de hand vanaf een hoogwerker.

Afgebroken hoeken en randen, stukjes steen of beton op de grond onder de gevel.

Bij betonelementen: afschilferend beton, blootliggende wapening, roestvlekken, scheuren langs de wapening.

Voegen die zijn dichtgekit terwijl ze open horen te zijn: de spouw watert dan niet meer af en de ankers staan nat.

Zelf doen als bestuur of beheerder: de jaarlijkse ronde vanaf de grond met verrekijker: roeststrepen, scheve platen, scheuren, materiaal op de grond, dichtgekitte voegen.

Zelf doen: meldingen bijhouden en een afzetting laten plaatsen als er iets loszit.

Zelf doen: de tekeningen van het gebouw opzoeken, want daar staat hoe de platen hangen en van welk materiaal de ankers zijn.

Niet zelf doen: kloppen, trekken of boren aan gevelplaten. Een plaat die loszit, komt bij de eerste aanraking.

Niet zelf doen: ankers bijplaatsen of platen vervangen. Het anker, de inboordiepte en de plaats zijn berekend, en een verkeerd geplaatst anker splijt de plaat.

Niet zelf doen: open voegen dichtkitten om lekkage te stoppen. De spouw moet afwateren; dichtgekitte voegen zetten de ankers in het water.

De eigenaar van een gebouw is verantwoordelijk voor de veiligheid ervan; het Besluit bouwwerken leefomgeving eist dat een bestaand bouwwerk geen gevaar oplevert, en een gevelplaat die kan vallen is dat. Bij een appartementengebouw ligt die verantwoordelijkheid bij de VvE, want de gevel is gemeenschappelijk.

Voor gevelplaten bestaat geen wettelijke periodieke onderzoeksplicht zoals voor uitkragende galerijvloeren; de gemeente kan wel na een incident of een melding onderzoek en herstel eisen.

De plaatsing van nieuwe ankers en het ontwerp van een nieuw ophangsysteem zijn constructief werk en horen te worden berekend en vastgelegd, met een tekening en een specificatie van het anker en de inboordiepte.

Werk aan een gevel boven de openbare ruimte vraagt afzetting en een melding of vergunning bij de gemeente voor het gebruik van de stoep of de weg.

Bij een gemeentelijk of rijksmonument is het vervangen van natuursteenplaten vergunningplichtig en hoort de steensoort en de afwerking te worden afgestemd met monumentenzorg.