Passief gebruik van zonne-energie: warmte binnenhalen zonder installatie

Elke woning krijgt zonlicht binnen en elke woning wordt daar warmer van. Passief zongebruik is het bewust inzetten van dat effect zodat het in het stookseizoen helpt en in de zomer geen last wordt.

Het woord passief slaat op de afwezigheid van installatie. Er komt geen collector aan te pas, geen pomp en geen regeling. De opvang gebeurt door het glas, de opslag door vloeren en wanden, en de afgifte door de tijd die de warmte nodig heeft om er weer uit te komen.

Deze pagina gaat over de keuzes die dat effect bepalen, wat ze kosten en waar de grens ligt. Zonnepanelen en zonneboilers vallen er niet onder; die zetten zonlicht om in stroom of in warm water en dat is actief gebruik.

Er zijn vier knoppen en ze werken alleen samen.

De eerste is oriëntatie. Op het noordelijk halfrond levert een zuidgerichte gevel in de winter de meeste opbrengst, omdat de zon dan laag staat en recht op het glas valt. Oost en west leveren minder in de winter en juist veel in de zomer, wanneer de zon laag in de ochtend of avond onder een overstek doorschijnt. Dat maakt oost en west lastiger dan zuid, en dat is contra-intuïtief.

De tweede is de glasoppervlakte en de glassoort. Isolatieglas heeft twee eigenschappen die tegen elkaar in werken: de isolatiewaarde houdt warmte binnen, en de zontoetredingsfactor bepaalt hoeveel zonwarmte er doorheen komt. Glas met een zeer lage zontoetreding isoleert prima en laat weinig gratis warmte door. Voor een zuidgevel kies je daarom bewust een andere glassoort dan voor een noordgevel, en dat is een keuze die nooit vanzelf goed valt.

De derde is massa. Warmte die binnenkomt en nergens in kan, verhoogt de luchttemperatuur meteen en is een uur later weg. Een betonnen vloer, een gestucte kalkzandsteenwand of een dekvloer neemt die warmte op en geeft hem uren later af. Dat is het verschil tussen een woonkamer die om twee uur te warm is en om zeven uur koud, en een woonkamer die de hele avond aangenaam blijft.

De vierde is zonwering, en die knop is het belangrijkst. De zomerzon staat hoog; een overstek van beperkte diepte houdt hem al buiten terwijl de winterzon er onderdoor blijft schijnen. Waar een overstek niet kan, doet buitenzonwering hetzelfde werk. Binnenzonwering doet het niet: dan is de warmte het glas al gepasseerd.

Aan een plattegrond herken je het aan de indeling: verblijfsruimten aan de zonzijde, bergruimte, trapkast en badkamer aan de noordzijde.

Aan de gevel herken je het aan het verschil in glasoppervlak per zijde. Veel glas op zuid en weinig op noord wijst op een ontwerpkeuze; overal evenveel glas wijst op een gevelbeeld dat om andere redenen is bepaald.

Aan de detaillering herken je het aan het overstek boven de zuidramen, aan een luifel, of aan de aanwezigheid van buitenzonwering op de zuid- en westgevel.

In de woning herken je het aan de afwerking. Een gestucte massieve wand achter een groot zuidraam is functioneel; een voorzetwand met gipsplaat op dezelfde plek maakt de massa onbereikbaar en haalt het effect eruit.

En je herkent het afwezige geval aan de klacht: het is hier in de winter koud en in de zomer niet te harden. Dat is bijna altijd veel glas zonder massa en zonder buitenzonwering.

Zelf kun je: op een zonnige winterdag bijhouden welke ruimten warm worden en op welk tijdstip, en hetzelfde in de zomer doen. Dat verschil is de hele analyse. Je kunt ook nagaan of er iets tussen de zon en de gevel staat dat er niet hoeft te staan, en je kunt bij een offerte voor glas expliciet naar de zontoetreding vragen in plaats van alleen naar de isolatiewaarde.

Verder kun je zelf de eenvoudige maatregelen nemen: buitenzonwering laten plaatsen, een raam in de nacht openzetten om massa af te koelen, en geen voorzetwand plaatsen tegen de enige massieve wand in de woonkamer.

Wat je beter niet zelf doet: het glas per gevel kiezen zonder advies, want de afweging tussen isolatiewaarde en zontoetreding luistert nauw en verkeerd kiezen kost twintig jaar comfort.

Laat over aan een deskundige: de berekening van de oververhitting bij nieuwbouw, de dimensionering van een overstek, en de vraag of je bestaande vloer genoeg massa heeft om iets te doen.

Voor nieuwbouw geldt een eis aan de energieprestatie en daarnaast een aparte eis die oververhitting moet beperken. Die tweede eis is er precies omdat veel glas zonder maatregelen tot te warme woningen leidt; passieve zonwering is een van de manieren om eraan te voldoen.

Voor het plaatsen van buitenzonwering aan de achtergevel is meestal geen vergunning nodig. Aan een voorgevel, bij een monument of in een beschermd stadsgezicht kan dat anders liggen, en dan is de gemeente aan zet.

Een overstek of luifel telt mee in de bebouwing en kan bij een uitbouw aan de erfgrens tegen regels over afstand en hoogte aanlopen.

Bij een appartement is de gevel gemeenschappelijk. Zonwering aan de buitenzijde raakt het aanzien van het complex en vraagt toestemming van de vergadering; veel splitsingsreglementen schrijven één type en één kleur voor.

Voor het snoeien of kappen van een boom die de zon wegneemt, geldt vaak een gemeentelijke vergunningplicht, ook op eigen terrein.