Radon en thoron in huis: hoe groot is het risico werkelijk?

Over twee radioactieve edelgassen die van nature uit de bodem en uit bouwmaterialen komen, en over de vraag of je je er in een Nederlandse woning zorgen over moet maken.

Het korte antwoord is: meestal niet, en dat is een eerlijker startpunt dan de alarmerende toon die je op sommige sites tegenkomt. De gemiddelde radonconcentratie in Nederlandse woningen en openbare gebouwen ligt rond 20 becquerel per kubieke meter. Het nationale referentieniveau is 100 becquerel per kubieke meter, en naar schatting 24.000 woningen zitten daarboven. Waarden boven 200 komen in Nederland nauwelijks voor.

Maar er is wel een reden om het te behandelen. Radon is na roken de belangrijkste oorzaak van longkanker, en het risico loopt op naarmate een woning luchtdichter wordt gemaakt zonder dat de ventilatie meegroeit. Dat is precies wat er bij veel verduurzamingsprojecten gebeurt.

Radon ontstaat door het radioactieve verval van uranium dat van nature in de bodem zit. Het is een gas, dus het beweegt: het sijpelt door de bodem omhoog en komt de woning binnen via kieren in de begane grondvloer, langs leidingdoorvoeren, via het kruipluik en door een kruipruimte die in open verbinding staat met de woonruimte.

Daarnaast komt radon vrij uit bouwmaterialen die van bodemmateriaal zijn gemaakt: beton, baksteen, gipsblokken. Thoron werkt hetzelfde maar heeft een veel kortere halveringstijd, waardoor het vooral dicht bij het oppervlak van een wand een rol speelt en niet door de hele ruimte.

De concentratie binnen is het resultaat van twee dingen: hoeveel er binnenkomt, en hoe snel het weer wordt afgevoerd. Dat tweede is de knop waar je aan kunt draaien.

Je herkent het niet. Radon is kleurloos, reukloos en smaakloos, en er is geen enkel zintuiglijk signaal. Dat maakt het anders dan vrijwel alles wat er verder in dit kennisbankdeel staat.

Wat je wel kunt herkennen zijn de omstandigheden waarin een verhoogde waarde waarschijnlijker is:

Een eengezinswoning met natuurlijke ventilatie, gelegen in Zuid-Limburg of het Rivierengebied. Daar zit ongeveer tachtig procent van de woningen die boven de honderd becquerel uitkomen.

Een woning die luchtdicht is gemaakt met kierdichting, nieuwe kozijnen en isolatie, zonder dat er mechanische ventilatie is bijgeplaatst.

Een kruipruimte die in open verbinding staat met de woning: een kruipluik dat niet sluit, open leidingdoorvoeren, een niet-afgewerkte vloer in een oude woning.

Een souterrain of kelder die als woon- of slaapruimte wordt gebruikt.

Zekerheid geeft alleen een meting. Een meetdoosje dat je twee tot drie maanden laat liggen en daarna opstuurt, kost weinig en geeft een jaargemiddelde dat betekenis heeft. Een kortdurende meting van een paar dagen zegt te weinig, want de concentratie schommelt sterk met het weer en het ventilatiegedrag.

Zelf. Meten met een langetermijnmeetdoosje, op de begane grond en in een slaapkamer, en het doosje minstens twee maanden laten liggen. Het kruipluik voorzien van een rubber afdichting. Kieren rond leidingdoorvoeren in de begane grondvloer dichten. Ventilatieroosters openzetten en schoonmaken. Meer ventileren in de ruimtes waar je het langst verblijft.

Niet zelf. Het plaatsen of aanpassen van een mechanisch ventilatiesysteem, en het beoordelen van een meting die ver boven het referentieniveau uitkomt. Bij een waarde boven 100 becquerel is het verstandig een adviseur te laten kijken naar de route waarlangs het gas binnenkomt, in plaats van maatregelen te stapelen.

En wat je vooral niet doet: de ventilatie verminderen om energie te besparen. Dat is de enige ingreep die de concentratie zeker verhoogt, en hij komt bij verduurzaming standaard in beeld.

Nederland hanteert sinds februari 2018 een nationaal referentieniveau van 100 becquerel per kubieke meter voor woningen. Dat is strenger dan de Europese bovengrens: de richtlijn 2013/59/Euratom staat een referentiewaarde toe van maximaal 300 becquerel per kubieke meter. De richtlijn is in Nederland uitgewerkt in het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming.

Een referentieniveau is geen grenswaarde en geen norm waaraan een woning moet voldoen. Het is een waarde waarboven het verstandig is maatregelen te overwegen. Er is geen meetplicht bij verkoop, geen verplichting tot sanering en geen label.

Voor werkplekken ligt dat anders: daar gelden aparte verplichtingen, en op specifieke werkplekken onder de grond of in bepaalde sectoren moet worden gemeten.

Voor bouwmaterialen geldt binnen de Europese regelgeving een index voor de stralingsbijdrage; in Nederland gebruikte materialen blijven daar ruim onder.