Fijnstof binnen: waar het vandaan komt en wat helpt

Fijnstof zijn zwevende deeltjes die klein genoeg zijn om diep in de longen door te dringen. Binnen komt het uit twee richtingen: van buiten naar binnen, en van binnen zelf, waarbij koken en open vuur de belangrijkste bronnen zijn.

Dit artikel gaat over de bronnen, over wat je kunt meten, en over de maatregelen die werkelijk verschil maken. Het gaat uitdrukkelijk over de bouwkundige en installatietechnische kant; over gezondheidseffecten in individuele situaties gaat de huisarts of de GGD.

Fijnstof wordt aangeduid met een getal dat de deeltjesgrootte aangeeft: PM10 voor deeltjes tot tien micrometer, PM2,5 voor deeltjes tot tweeënhalve micrometer, en PM1 voor nog kleinere. Hoe kleiner, hoe dieper ze in de longen komen.

Buiten komt fijnstof vooral uit verkeer, industrie, landbouw en houtstook. Het komt de woning binnen via ventilatie en via kieren; bij een woning aan een drukke weg is die bijdrage aanzienlijk.

Binnen zijn de grootste bronnen: bakken en braden, open vuur zoals kaarsen en een houtkachel, roken, en in mindere mate stofzuigen zonder goed filter, kleding en huisdieren.

Koken is daarbij de dominante bron. Bakken op hoog vuur brengt binnen minuten concentraties in de keuken die ver boven de buitenwaarden liggen. Een afzuigkap die naar buiten afvoert en die op tijd wordt aangezet, is daartegen de belangrijkste maatregel.

Een afzuigkap met recirculatie filtert vet en geur maar houdt fijnstof beperkt tegen. Dat is een belangrijk onderscheid, en het is bij appartementen vaak de enige toegestane uitvoering.

Bij een houtkachel komt fijnstof zowel binnen vrij, bij het aanmaken en bij het openen van de deur, als buiten via de rook, die bij windstil weer terug de woningen in trekt.

Meet met een fijnstofmeter voor thuisgebruik. Die geven geen laboratoriumnauwkeurigheid maar wel een bruikbaar verloop: je ziet direct het effect van koken, van een kaars en van het aanzetten van de afzuigkap.

Kijk naar het patroon over de dag. Pieken tijdens het koken, pieken bij het aansteken van een kaars of een kachel, en een verhoogd niveau bij mist en windstil weer met houtstook in de buurt.

Vergelijk met de buitenwaarde. Bij een woning aan een drukke weg is het binnenniveau vaak gekoppeld aan het buitenniveau; bij een rustige locatie zijn de binnenbronnen dominant.

Kijk of de afzuigkap werkelijk afzuigt. Doe de papiertest en kijk of de kap naar buiten afvoert of recirculeert.

Kijk naar de filters van een balansventilatie. Filters met een fijnere klasse houden een deel van het fijnstof uit de buitenlucht tegen; vervuilde filters doen dat niet meer.

Let op zichtbare aanwijzingen: vette aanslag boven het fornuis, roetsporen bij een kachel, en snel vervuilende ventilatieventielen.

Zelf doen: meten en het verloop over een dag bekijken.

Zelf doen: de afzuigkap vroeg aanzetten en laten nadraaien, en de filters regelmatig reinigen.

Zelf doen: koken op een lagere stand en met een deksel waar dat kan.

Zelf doen: minder kaarsen en open vuur binnen.

Zelf doen: bij houtstook alleen droog, onbehandeld hout gebruiken en van bovenaf aanmaken; dat verlaagt de uitstoot aanzienlijk.

Zelf doen: filters van de ventilatie op tijd vervangen.

Niet zelf doen: een afvoerkanaal aanleggen in een appartement met een collectief kanaal.

Wat je nooit moet doen: ventileren stoppen om buitenlucht buiten te houden. Dan stapelen de binnenbronnen zich op, en die zijn in de meeste woningen groter.

Er zijn wettelijke grenswaarden voor fijnstof in de buitenlucht, en de Wereldgezondheidsorganisatie hanteert strengere advieswaarden. Voor de binnenlucht in woningen bestaan geen wettelijke grenswaarden.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan de luchtverversing van een woning; dat is de route waarlangs binnenluchtkwaliteit indirect is geregeld.

Voor houtstook kunnen gemeenten in het omgevingsplan of in een verordening regels stellen, waaronder een stookverbod bij ongunstige weersomstandigheden.

Overlast door houtrook kan onrechtmatige hinder opleveren op grond van artikel 5:37 van het Burgerlijk Wetboek. De route loopt via de gemeente of via de civiele rechter.

Bij een appartement met een collectief afzuigkanaal is een afzuigkap met motor doorgaans niet toegestaan; dan blijft recirculatie over.

Voor bouwproducten gelden eisen aan de emissie van stoffen; die staan in de prestatieverklaring.