Verlichting: lichtsterkte, kleur en de plek waar het licht hoort

Verlichting bepaalt hoe een ruimte werkt en hoe zij aanvoelt. Het gaat daarbij om drie dingen: hoeveel licht er is, welke kleur dat licht heeft, en waar het vandaan komt.

Sinds de overstap naar led is de keuze groter en de verwarring ook. Dit artikel legt de begrippen uit — lumen, kelvin, kleurweergave — en geeft de vuistregels per ruimte, met bijzondere aandacht voor veiligheid en voor ouder worden.

De hoeveelheid licht die een lamp geeft, wordt uitgedrukt in lumen. Watt zegt sinds led niets meer over de lichtopbrengst; het zegt alleen iets over het verbruik.

De hoeveelheid licht die op een oppervlak valt, heet verlichtingssterkte en wordt uitgedrukt in lux. Dat is wat er in een ruimte toe doet, en het hangt af van de lamp, de afstand en de reflectie van wanden en plafond.

De kleur van het licht wordt uitgedrukt in kelvin. Rond 2700 kelvin is warm wit, vergelijkbaar met een gloeilamp. Rond 4000 kelvin is neutraal wit. Boven 5000 kelvin is koel wit, dat als zakelijk wordt ervaren.

De kleurweergave-index geeft aan hoe natuurlijk kleuren onder het licht ogen. Een waarde boven 90 is goed; onder 80 zien kleuren er dof of vreemd uit, en dat valt vooral op bij huid, hout en textiel.

De plek bepaalt het effect. Eén lichtpunt in het midden van het plafond geeft harde schaduwen en een saaie ruimte; meerdere lichtbronnen op verschillende hoogtes geven diepte en werken beter.

Ouder worden verandert de behoefte. Bij zeventig jaar is er ruwweg twee tot drie keer zoveel licht nodig voor dezelfde taak als bij twintig, en verblinding wordt hinderlijker.

Kijk of je in een ruimte overdag de lamp aan moet doen. Dan is het een daglichtvraag en geen verlichtingsvraag.

Kijk naar de schaduwen. Één lichtpunt in het midden geeft schaduw op het werkblad precies waar je staat.

Kijk naar de plekken waar taken plaatsvinden: het aanrecht, de spiegel, de leesstoel, de trap. Daar is gericht licht nodig, en dat ontbreekt vaak.

Kijk naar de kleurtemperatuur van de lampen in één ruimte. Verschillende kleuren door elkaar oogt onrustig.

Kijk naar de trap en naar de overgangen: hal, drempels, buitendeur. Dat zijn de plekken waar te weinig licht een veiligheidsrisico is.

Meet met een luxmeter of met een app op de plekken waar je iets doet. Dat is bruikbaarder dan een oordeel over de hele ruimte.

Zelf doen: per ruimte bepalen welke taken er plaatsvinden en waar gericht licht nodig is.

Zelf doen: lampen vervangen door exemplaren met de juiste lumenwaarde en kleurtemperatuur.

Zelf doen: losse armaturen bijplaatsen op de plekken waar licht ontbreekt.

Zelf doen: de trap en de hal beter verlichten, eventueel met een bewegingsmelder.

Zelf doen: een dimmer plaatsen, mits de lampen dimbaar zijn en de dimmer past bij het vermogen.

Niet zelf doen: lichtpunten bijplaatsen in een plafond zonder detectie en zonder de groep uit te schakelen.

Niet zelf doen: armaturen plaatsen binnen de veiligheidszones in een badkamer.

Wat je nooit moet doen: één plafondpunt als enige verlichting in een grote ruimte accepteren. Dat is de meest voorkomende oorzaak van een ruimte die niet prettig werkt.

Voor verlichting binnen een woning stelt de regelgeving geen eisen aan de lichtsterkte. Wel gelden eisen aan de elektrische installatie volgens NEN 1010.

In een badkamer gelden zones rond bad en douche waarin bepaalde armaturen niet zijn toegestaan; dat is een veiligheidseis.

Voor gemeenschappelijke ruimten in een woongebouw gelden wel eisen, waaronder verlichting op vluchtroutes en soms noodverlichting.

Voor lichtbronnen gelden Europese eisen aan energie-efficiëntie; de aanduidingen op de verpakking volgen daaruit.

Bij buitenverlichting kan lichthinder voor buren een rol spelen; overmatige lichtuitstoot kan onrechtmatige hinder opleveren op grond van artikel 5:37 van het Burgerlijk Wetboek.

Voor woningaanpassingen die met een zorgbehoefte samenhangen, kan verlichting onder een gemeentelijke regeling vallen; voorwaarden verschillen per gemeente.