Zwam en houtaantasting

Hout in een gebouw kan worden aangetast door schimmels en door insecten. Dat heet in de volksmond houtrot, en er zitten verschillende oorzaken achter met verschillende gevolgen.

Dit artikel gaat over die soorten: waarin ze verschillen, waar ze voorkomen, hoe je ze herkent, wat behandeling inhoudt, en waarom huiszwam een categorie apart is.

Hout is voedsel voor schimmels, en zij hebben vocht nodig. Onder ongeveer twintig procent houtvochtgehalte gebeurt er niets; daarboven krijgen zij kans, en bij aanhoudend vocht verliest het hout draagkracht.

Er zijn twee families schimmels. Bruinrot breekt de cellulose af; het hout wordt bros, krimpt en breekt in blokjes. Witrot breekt ook de lignine af; het hout wordt vezelig en licht van kleur. Bruinrot komt in woningen het vaakst voor.

Huiszwam is een bruinrotschimmel met een eigenschap die hem apart maakt: hij kan water transporteren via strengen, en daarmee droog hout aantasten dat verder van de vochtbron ligt. Die strengen groeien door metselwerk en achter afwerking heen. Dat is de reden dat huiszwam een sanering vraagt en niet een reparatie.

Kelderzwam is de andere veelvoorkomende soort. Die blijft bij de vochtbron en verspreidt zich niet zoals huiszwam; hij is daarmee eenvoudiger te behandelen.

Naast schimmels zijn er insecten. De houtworm — de larve van een klopkever — laat kleine ronde gaatjes achter met fijn boormeel. Actief of niet actief is de vraag: verse gaatjes met licht, schoon meel wijzen op activiteit. De boktor is groter en zeldzamer en tast vooral naaldhout in daken aan.

Waar het gebeurt, is voorspelbaar. De koppen van vloerbalken die in het metselwerk liggen, bij een muur die nat is of wordt. Hout in of boven een kruipruimte zonder bodemafsluiting. Onder ramen en bij dorpels waar water blijft staan. En achter een natte ruimte waar de waterdichting lekt.

De behandeling volgt altijd dezelfde volgorde: eerst de vochtbron weg, dan het aangetaste hout weg, dan pas eventueel een behandeling. Wie die volgorde omdraait, behandelt hout dat opnieuw nat wordt.

Druk met een schroevendraaier in verdacht hout. Geeft het mee, dan is het aangetast, ook als het aan de buitenkant heel lijkt.

Kijk naar de vorm van de aantasting: blokjes en krimpscheuren dwars op de vezel wijzen op bruinrot; vezelig en licht op witrot.

Kijk naar strengen: witte tot grijze draden of vellen op metselwerk of achter een plint wijzen op huiszwam en zijn een reden om nu te laten kijken.

Ruik. Een paddenstoelachtige, aardse geur in een kruipruimte of achter een wand hoort erbij.

Kijk naar gaatjes met boormeel: klein en rond wijst op houtworm; groot en ovaal op boktor.

Meet met een vochtmeter met pennen. Op hout is dat een betrouwbare meting, anders dan op metselwerk.

Kijk waar de vochtbron kan zitten: een lekkage, een natte muur, een kruipruimte, een ontbrekende waterkering.

Zelf doen: met een schroevendraaier in bereikbaar hout drukken.

Zelf doen: meten met een vochtmeter met pennen.

Zelf doen: de kruipruimte inspecteren op water, bodemafsluiting en ventilatie.

Zelf doen: de vochtbron opsporen: lekkage, natte muur, ontbrekende waterkering.

Zelf doen: foto's maken met datum en die bewaren.

Niet zelf doen: huiszwam behandelen; dat is sanering en geen reparatie.

Niet zelf doen: dragend hout vervangen zonder de last tijdelijk over te nemen.

Wat je nooit moet doen: behandelen zonder de vochtbron weg te nemen. Het middel werkt tijdelijk, het hout wordt opnieuw nat, en je hebt betaald voor uitstel.

Constructieve veiligheid is een eis. Aantasting van dragend hout raakt die eis en maakt herstel geen onderhoudskeuze.

Voor de bestrijdingsmiddelen die bij houtaantasting worden gebruikt, geldt een toelating. Een bedrijf dat middelen toepast, moet daarvoor bevoegd zijn en de middelen moeten zijn toegelaten voor die toepassing.

Bij een huurwoning is aantasting van de constructie een gebrek dat de verhuurder moet verhelpen. Meld het schriftelijk met foto's en met de datum van de eerste waarneming.

In een appartementengebouw zijn de vloerconstructie, de gevel en de kruipruimte doorgaans gemeenschappelijk; onderzoek en herstel liggen dan bij de vereniging.

Bij verkoop geldt de mededelingsplicht: wat je weet over aantasting en wat voor een koper van belang is, moet je vertellen. Een ouderdomsclausule dekt geen verzwijging.

Voor schade geldt dat een verzekeraar plotselinge en onvoorziene gebeurtenissen dekt; langzame aantasting door vocht valt daar in de regel buiten.

Bij een monument is herstel van constructief hout vergunningplichtig.