Hout werkt: krimp, kromtrekken en acclimatiseren

Deze pagina is voor de klusser die met hout werkt, de woningeigenaar die een houten vloer, trap, kozijn of meubel heeft en de opdrachtgever die wil weten of een kier of een kromming een gebrek is of gewoon hout. Ze legt uit waarom hout werkt, hoeveel, in welke richting en wat je ervoor en erna doet. Hoe je hout koopt en welke soort waar past, staat op eigen pagina's; houtrot en insecten ook.

Hout bestaat uit cellen die vocht opnemen en afgeven tot ze in evenwicht zijn met de lucht eromheen. Bij een hoge luchtvochtigheid zwellen de celwanden en wordt het hout breder en dikker; bij droge lucht krimpen ze. In de lengterichting van de vezels gebeurt er bijna niets, dwars op de vezels veel. Tangentiaal, langs de jaarringen, werkt hout ongeveer twee keer zoveel als radiaal, haaks op de ringen; dat verschil is de oorzaak van het kromtrekken.

Het evenwichtsvochtgehalte volgt de omgeving. In een verwarmde woning zit hout in de winter op zes tot acht procent en in de zomer op tien tot twaalf; buiten onder een afdak tussen twaalf en twintig, afhankelijk van het seizoen. Een vloer die in de winter kieren toont en in de zomer weer dicht ligt, doet precies wat hij hoort te doen. Een vloer die permanent kiert, is te nat gelegd; een vloer die bol gaat staan, te droog.

Hoe een plank uit de stam is gezaagd, bepaalt de vorm die hij aanneemt. Dosse gezaagde planken, met de ringen plat op de breedte, worden hol aan de kant die van het hart af lag, omdat de buitenste ringen sterker krimpen. Kwartiers gezaagde planken, met de ringen haaks op de breedte, blijven vlak en krimpen alleen in de dikte. Een plank met kernhout aan de ene kant en spinthout aan de andere trekt scheef. Knoesten en draaigroei geven torsie: de plank wringt zich.

Warmte versnelt het. Vloerverwarming droogt een houten vloer van onderen uit; een radiator tegen een houten wand doet hetzelfde. Zonlicht door een raam warmt een tafelblad plaatselijk op en droogt het aan één kant. Een deur tussen een verwarmde kamer en een koude berging krijgt aan twee kanten een ander klimaat en trekt krom.

Lijm en constructie kunnen het werken tegenhouden of juist schade geven. Een massief tafelblad dat aan alle kanten vast zit op het onderstel, scheurt als het niet kan krimpen; een blad op verschuifbare bevestigingen werkt vrij. Multiplex en verlijmd hout werken veel minder dan massief hout, omdat de lagen elkaar kruisen.

Kieren tussen vloerdelen in de winter die in de zomer verdwijnen: normaal werken, geen gebrek.

Kieren die blijven, of vloerdelen die bol staan en kraken: gelegd met een verkeerd vochtgehalte, of vloerverwarming die te heet staat.

Een deur die in de zomer klemt en in de winter goed sluit, of andersom: het kozijn of de deur volgt de vochtigheid; een millimeter speling te weinig.

Een plank of een tafelblad dat hol of scheef trekt: dosse gezaagd, aan één kant verwarmd of belicht, of te vast bevestigd.

Scheuren in de lengte van een massief blad of een balk: het hout kon niet krimpen of is te snel gedroogd.

Openstaande verbindingen in kozijnen en meubels na de eerste winter met verwarming: het hout is natter geleverd dan de woning is.

Zelf: een hygrometer ophangen en de luchtvochtigheid in de winter op veertig tot vijftig procent houden, hout acclimatiseren vóór de montage, kieren in een vloer met de seizoenen laten meebewegen, een deur die licht klemt afschaven op de sluitkant, een tafelblad op glijbevestigingen zetten.

Zelf met enige handigheid: een vloer leggen met de voorgeschreven dilatatie langs de wanden, kwartiers gezaagd hout selecteren, een vochtmeting doen bij levering.

Niet zelf: een vloer herleggen op vloerverwarming zonder de verwerkingsvoorschriften, een kozijn stellen dat in de gevel zit, of oordelen over een garantiegeschil zonder meting.

Voor het werken van hout bestaat geen regel; het is een materiaaleigenschap. Wel gelden er normen voor het vochtgehalte waarmee hout wordt verwerkt: kozijnhout en vloerhout horen bij verwerking op een gehalte te zitten dat past bij het binnenklimaat, en verwerkingsvoorschriften van fabrikanten van parket en kozijnen noemen die waarden. Wie ze niet volgt, verliest doorgaans de garantie.

Bij een geleverde vloer of een nieuw kozijn dat na de eerste winter kiert of klemt, is de vraag of het hout met het juiste vochtgehalte is verwerkt en of het binnenklimaat normaal was. Een leverancier mag wijzen op een luchtvochtigheid onder dertig procent in de winter als oorzaak; jij mag wijzen op hout dat te nat is geleverd. Een vochtmeting bij levering en een hygrometer in de ruimte maken dat gesprek feitelijk.

Bij een huurwoning zijn klemmende deuren en kozijnen door werkend hout onderhoud van de verhuurder als het om stellen en schaven gaat; kleine reparaties aan hang- en sluitwerk kunnen voor de huurder zijn. Regels en garantievoorwaarden verschillen; lees ze na.