Baksteen: soorten, eigenschappen en waarom de ene steen afvriest

Baksteen is het gezicht van de Nederlandse woningvoorraad, en het is bovendien het materiaal dat het meest wordt onderschat. Stenen verschillen sterk in hardheid, in wateropname en in vorstbestandheid, en die verschillen verklaren waarom de ene gevel na tachtig jaar nog gaaf is en de andere na twintig jaar afbrokkelt.

Dit artikel gaat over de soorten, over wat je aan een steen kunt aflezen, en over de vraag welke steen je gebruikt bij herstel.

Baksteen wordt gemaakt van klei die wordt gevormd, gedroogd en gebakken. De baktemperatuur bepaalt de eigenschappen: hoe heter er is gebakken, hoe dichter de steen en hoe minder water hij opneemt.

De vormmethode bepaalt het uiterlijk en deels de eigenschappen. Handvormsteen wordt in een bakvorm geworpen en heeft een onregelmatig, geplooid oppervlak. Wasserstrijksteen wordt machinaal in een natte vorm geperst en lijkt daarop. Strengperssteen wordt door een mondstuk geperst en afgesneden, en heeft strakke ribben en scherpe kanten. Vormbaksteen wordt in vormen geperst.

Het gebakken oppervlak, de sintelhuid, is het dichtste deel van de steen. Zolang die huid intact is, neemt de steen weinig water op. Gaat de huid eraf door stralen, door hoge druk of door afvriezen, dan komt de poreuze kern bloot en versnelt de verwering.

Vorstschade ontstaat wanneer water in de poriën bevriest en uitzet. Dat gebeurt alleen bij een steen die verzadigd is en die tegelijk vorst krijgt. Daarom zit vorstschade vooral in de onderste meter van de gevel, bij dorpels, bij een tuinmuur en op plekken die nat blijven.

De hardheid van de mortel speelt daarin mee. Bij een harde voeg kan het vocht alleen door de steen naar buiten, en dan verweert de steen in plaats van de voeg.

Kijk naar de vorm en de textuur. Onregelmatige, geplooide stenen met ronde kanten wijzen op handvorm of wasserstrijk; strakke stenen met scherpe ribben en een gladde, gestreepte huid op strengpers.

Kijk naar de kleur. Rood, bruin, geel, grijs en zwart komen allemaal voor en zeggen op zichzelf weinig over de kwaliteit; kleur volgt uit de kleisoort en het bakproces.

Kijk naar het gedrag bij regen. Een steen die na een bui direct donker wordt en pas dagen later opdroogt, neemt veel water op. Een steen die nauwelijks van kleur verandert, is dicht gebakken.

Beoordeel de schade. Afgevroren stenen herken je aan de weggevallen huid en aan de zichtbare, ruwere kern; vaak in vlakken en niet in losse stenen.

Kijk waar de schade zit. Onderaan de gevel, bij spatwater, onder een lekkende goot, op een tuinmuur zonder afdekking en op de noordzijde die traag opdroogt: dat zijn de klassieke plekken.

Meet de laagmaat en het formaat. Voor inboeten heb je de steenmaat en het aantal lagen per meter nodig; die twee bepalen of een vervangende steen past.

Zelf doen: de steensoort en de laagmaat bepalen, en een foto van dichtbij maken voor het zoeken van vervangende stenen.

Zelf doen: de gevel beoordelen op afgevroren stenen en het patroon vastleggen.

Zelf doen: de oorzaak wegnemen: de goot repareren, het maaiveld verlagen, de spatzone beperken met grind of een strook.

Zelf doen: een tuinmuur voorzien van een afdekking; dat is de goedkoopste maatregel tegen vorstschade die er is.

Niet zelf doen: een hele gevel inboeten of opnieuw voegen.

Niet zelf doen: bepalen welke mortel bij een historische gevel hoort.

Wat je nooit moet doen: een gevel met verweerde stenen impregneren zonder de oorzaak weg te nemen. Dan sluit je het vocht op in de steen.

Baksteen voor de gevel valt onder de bouwproductenverordening en wordt geleverd met een prestatieverklaring. Daarin staan onder meer de druksterkte, de wateropname en de vorstbestandheid.

Voor toepassing buiten wordt gewerkt met vorstbestandheidsklassen. Stenen die niet vorstbestand zijn, horen niet in een buitengevel en al helemaal niet in een tuinmuur of een plint.

Voor metselwerkconstructies wordt gerekend volgens de Eurocode voor metselwerk.

Bij een monument of in een beschermd stadsgezicht kunnen bij herstel eisen gelden aan het formaat, de kleur en de vormmethode van vervangende stenen.

Bij het uitkappen en inboeten van stenen komt kwartshoudend stof vrij; voor bedrijven gelden arboregels met een grenswaarde voor blootstelling.

Bij een appartement is de gevel gemeenschappelijk en zijn herstel en voegwerk een zaak van de vereniging.