Dakpannen: soorten, legwijze en waarom ze vastgeschroefd moeten zitten

Een pannendak lijkt eenvoudig: pannen die over elkaar heen liggen en het water naar de goot leiden. Maar de pan is niet de waterkering; het dak eronder is dat. En pannen die niet zijn vastgezet, waaien eraf bij een storm die niet eens uitzonderlijk is.

Dit artikel gaat over de soorten pannen, over hoe een pannendak werkt, en over de punten waar het in de praktijk misgaat.

Pannen liggen op panlatten, die op tengels liggen, die op het dakbeschot of op de sporen zitten. De tengels maken een geventileerde ruimte onder de pannen, zodat vocht kan wegdrogen.

Het regenwater loopt over de pannen naar beneden. Bij slagregen en bij wind komt er altijd wat water tussendoor; dat loopt over het onderdak of over het beschot naar de goot. Het onderdak is dus de eigenlijke waterkering, en de pannen zijn de eerste beschutting.

Er zijn twee hoofdvormen. Een sluitende pan, zoals een opnieuw verbeterde holle pan of een muldenpan, heeft een sponning die in elkaar grijpt. Een niet-sluitende pan, zoals een oude holle pan of een vlakke leipan, ligt met overlap en heeft een steilere dakhelling nodig.

Elk pantype heeft een minimale dakhelling. Onder die helling loopt het water niet snel genoeg af en komt er te veel onder de pannen. Bij een te flauwe helling is een pannendak dus principieel de verkeerde keuze.

Windzuiging tilt pannen op, en dat is het grootste risico. Aan de randen en op de hoeken van een dak is de zuiging het sterkst; daar hoort elke pan te worden vastgezet, en op het middenvlak volgens een schema.

Kijk naar de vorm. Een golvende pan met een enkele golf is een opnieuw verbeterde holle pan; een dubbele golf wijst op een muldenpan; een vlakke pan met verspringend verband is een sneldekpan of een leipan.

Kijk naar het materiaal. Keramische pannen zijn gebakken klei en houden hun kleur; betonpannen hebben een gekleurde deklaag die na dertig tot veertig jaar verweert en dan valen ze uit en worden ze poreus.

Kijk naar de nokvorsten. Vroeger werden die in mortel gelegd; tegenwoordig droog met een vorstklem en een nokvorstrol. Een nok in mortel die scheurt, is een bekende bron van lekkage.

Kijk vanaf de zolder omhoog bij daglicht. Zie je licht doorschijnen, dan is er geen onderdak of zit er een gat. Zie je verkleuring op het beschot, dan is er ooit water binnengekomen.

Kijk naar verschoven pannen na een storm en naar mos in de sponningen. Mos dat de sponning vult, tilt de pan iets op en laat water door.

Kijk of de pannen zijn vastgezet. Bij een dak van vóór ongeveer 1990 zijn vaak alleen de randpannen vastgezet, en soms zelfs die niet.

Zelf doen: het dak vanaf de grond beoordelen met een verrekijker of met de zoom van je telefoon.

Zelf doen: vanaf de zolder bij daglicht kijken of er licht doorschijnt en of er verkleuring op het beschot zit.

Zelf doen: na een storm controleren op verschoven pannen.

Zelf doen: de goot vrijhouden en mos verwijderen zonder hoge druk.

Niet zelf doen: pannen vervangen op een steil dak of op meer dan één bouwlaag.

Niet zelf doen: een nok opnieuw leggen.

Wat je nooit moet doen: een pannendak met een hogedrukreiniger schoonmaken. Dat drijft water onder de pannen en haalt bij betonpannen de deklaag eraf.

Voor de bevestiging van dakbedekking tegen windbelasting wordt gerekend volgens de Eurocode voor windbelasting, met een uitwerking in de norm voor dakbedekkingen. Aan de randen en op de hoeken gelden zwaardere eisen dan op het middenvlak.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan de wering van vocht van buiten en aan de sterkte van de constructie, waaronder de bevestiging van de dakbedekking.

Bij een monument of in een beschermd stadsgezicht kunnen eisen gelden aan het pantype, de kleur en het legverband.

Bij een appartement is het dak gemeenschappelijk.

Bij geschakelde woningen loopt de brandwerende scheiding tussen woningen door tot in het dakvlak; werk aan de pannen en het beschot mag die scheiding niet onderbreken.

Voor werken op hoogte gelden arboregels voor bedrijven, met eisen aan randbeveiliging en aan dakladders.