Kapconstructies: sporen, gordingen en spanten

Het dak van een woning rust op een houten constructie, en die is er in een paar hoofdvormen. Welke je hebt, bepaalt wat er mogelijk is op zolder: waar je een dakkapel kunt maken, of je de zolder kunt indelen, hoe je isoleert, en wat een doorbraak kost.

Dit artikel legt de typen uit, laat zien hoe je herkent wat je hebt, en benoemt de plekken waar kapconstructies in de praktijk gebreken vertonen.

Bij een sporenkap liggen de sporen van de nok naar de muurplaat, dicht naast elkaar, en dragen ze het dakbeschot. De belasting gaat naar beneden en naar buiten, en de sporen duwen de gevel naar buiten. Dat wordt opgevangen door een trekbalk of door de zolderbalklaag. Sporenkappen zie je bij vooroorlogse woningen en bij eenvoudige daken.

Bij een gordingkap liggen er balken evenwijdig aan de nok, de gordingen, die op spanten of op de bouwmuren rusten. De sporen liggen daar dwars overheen, of het dakbeschot ligt er direct op. Deze vorm is gebruikelijk bij rijwoningen na de oorlog en biedt meer vrije ruimte op zolder.

Een spant is een driehoekige constructie die de horizontale kracht in zichzelf opvangt. Bij een prefab spantendak, zoals in veel woningen vanaf de jaren zeventig, staan spanten om de zestig tot honderdtwintig centimeter en is de zolder vol met schuine hout. Die spanten zijn berekend als geheel; er mag niets uit worden gezaagd.

De muurplaat is de balk waarop de sporen of de gordingen landen. Hij is met ankers aan de gevel bevestigd en die verankering is bij storm het onderdeel dat de windbelasting opneemt.

De belasting op een dak bestaat uit eigen gewicht, sneeuw en wind, en die laatste kan zowel drukken als zuigen. Windzuiging op een dakvlak is de reden dat pannen en dakbedekking mechanisch bevestigd moeten zijn.

Ga op zolder kijken. Zie je alleen schuine balken van nok naar goot, dicht naast elkaar, dan is het een sporenkap. Zie je horizontale balken evenwijdig aan de nok, dan is het een gordingkap. Zie je driehoeken met dunne latten die diagonaal lopen, dan zijn het prefab spanten.

Meet de afstand tussen de sporen of de spanten en de afmetingen van het hout. Die getallen bepalen wat er mogelijk is en zijn nodig voor elke berekening.

Kijk naar de muurplaat en naar de ankers. Roestende ankers of een muurplaat die niet meer op de gevel ligt, is een constructief punt.

Zoek de lekkagesporen. Verkleuring op het dakbeschot en op de sporen wijst op een lek dat er ooit was, en dat is precies de plek waar rot ontstaat.

Kijk naar de aansluitingen: bij de nok, bij de kilgoot, bij de schoorsteen, bij een dakkapel. Daar concentreren de problemen zich.

Controleer of er onderdak aanwezig is: een folie of een beschot onder de pannen. Dat bepaalt hoe je moet isoleren.

Zelf doen: het kaptype herkennen en de maten opnemen: houtafmetingen, hart-op-hartafstand en overspanning.

Zelf doen: de kap inspecteren op lekkagesporen, op rot en op insectenaantasting, met een priem en een zaklamp.

Zelf doen: de muurplaat en de ankers bekijken.

Zelf doen: foto's maken van de constructie voordat je isoleert en afwerkt.

Niet zelf doen: sporen onderbreken of een raveling maken.

Niet zelf doen: beoordelen of een kap een dakkapel of een zwaardere dakbedekking kan dragen.

Wat je nooit moet doen: een trekbalk of een hanenbalk verwijderen om ruimte te maken. Die vangt de spatkracht op, en zonder die balk duwt de kap de gevel naar buiten.

Voor de sterkte van een kapconstructie wordt gerekend volgens de Eurocode voor houtconstructies, met de belastingen voor sneeuw en wind uit de bijbehorende Eurocodes.

Het wijzigen van de kapconstructie, bijvoorbeeld door sporen te onderbreken voor een dakkapel, is een wijziging van de draagconstructie en daarmee vergunningplichtig.

Ook bij een vergunningvrije dakkapel gelden de constructieve eisen onverkort; vergunningvrij betekent niet dat de raveling niet berekend hoeft te worden.

Bij geschakelde woningen loopt de brandwerende scheiding tussen woningen door tot in het dakvlak. Werk aan de kap mag die scheiding niet onderbreken.

Bij een appartement is de kapconstructie gemeenschappelijk.

Bij een monument gelden eisen aan het behoud van de historische constructie; vervanging van onderdelen kan vergunningplichtig zijn.