Toleranties: hoe recht moet een muur eigenlijk zijn

Niets in een gebouw is precies recht, precies waterpas of precies haaks. Dat is geen slordigheid maar een gegeven: bouwen gebeurt met materialen die werken, op een plaats waar niets is voorbewerkt, door mensen.

De vraag is dus niet of er afwijking is maar hoeveel afwijking aanvaardbaar is. Dit artikel gaat over toleranties, over de manier waarop je meet, en over de plekken waar een kleine afwijking wél een probleem wordt.

Een tolerantie is de toegestane afwijking van een maat. Voor de meeste bouwdelen bestaan afgesproken grenswaarden, vastgelegd in normen en in branchevoorwaarden.

Ze worden uitgedrukt in millimeters over een bepaalde lengte. Een vlakheid van bijvoorbeeld drie millimeter onder een rei van twee meter, of een uit het lood van vijf millimeter over een verdiepingshoogte.

Er is verschil tussen soorten afwijking. Vlakheid gaat over bolling en holte binnen een vlak. Haaksheid gaat over de hoek tussen twee vlakken. Uit het lood gaat over de verticale stand. En maatafwijking gaat over de afmeting zelf.

Er is ook verschil tussen afwerkingsniveaus. Een wand die wordt behangen mag meer afwijken dan een wand die glad wordt geschilderd en in strijklicht komt te staan. Dat is de reden dat het afgesproken afwerkingsniveau in een offerte belangrijker is dan de prijs per vierkante meter.

Afwijkingen stapelen op. Een vloer die drie millimeter afwijkt, een dekvloer die er nog eens drie bij doet en een tegel met een eigen tolerantie geven samen een zichtbaar resultaat.

Meet met een rei. Leg een rei van twee meter tegen de wand of op de vloer en meet de grootste opening eronder. Dat is de vlakheid.

Meet het lood met een lange waterpas of met een schietlood, over de volle hoogte.

Meet de haaksheid door de diagonalen te meten. Twee gelijke diagonalen betekent haaks.

Meet met strijklicht. Zet een lamp vlak langs een wand; dan zie je bollingen die je met het blote oog niet ziet. Dat is ook de manier waarop het straks in de praktijk zichtbaar wordt.

Meet op meerdere plaatsen en niet op de plek die je het meest opvalt.

Vergelijk met de afgesproken tolerantie en met het afgesproken afwerkingsniveau. Zonder die twee is elke discussie een kwestie van smaak.

Zelf doen: meten met een rei, een waterpas en de diagonalen.

Zelf doen: beoordelen met strijklicht.

Zelf doen: het afwerkingsniveau afspreken en vastleggen.

Zelf doen: bij eigen werk uitgaan van een gestelde lijn en de scheefheid opvangen in een aftimmering.

Zelf doen: de afwijking fotograferen met de rei erbij, zodat zij zichtbaar is.

Niet zelf doen: een onafhankelijke opmeting bij een geschil.

Niet zelf doen: normen citeren zonder de meetmethode te kennen; de methode bepaalt de uitkomst.

Wat je nooit moet doen: een tegel- of vloerafwerking aanbrengen op een ondergrond die niet aan de voorgeschreven vlakheid voldoet. Dan is het probleem daarna niet meer op te lossen zonder de vloer eruit te halen.

Toleranties zijn niet in het Besluit bouwwerken leefomgeving geregeld. Zij volgen uit normen en uit de voorwaarden die bij een overeenkomst horen.

In een aannemingsovereenkomst kan een afwerkingsniveau worden afgesproken. Doe dat, want zonder afspraak wordt de discussie gevoerd op basis van verwachtingen.

Bij nieuwbouw met een garantie- en waarborgregeling gelden vaak afgesproken toleranties per onderdeel; die staan in de bijbehorende voorwaarden.

Bij een geschil is de bewijspositie afhankelijk van de vraag of er is gemeten volgens de afgesproken methode. Meten met een rei van twee meter geeft een andere uitkomst dan meten over de hele wand.

Fabrikanten stellen eisen aan de ondergrond voor hun product. Een tegel- of vloerfabrikant schrijft een vlakheid voor, en bij afwijking vervalt de garantie.

Bij oplevering horen afwijkingen die buiten de tolerantie vallen op de opleverlijst te komen.