Open of gesloten verbrandingstoestel: het verschil en waarom het voor de veiligheid uitmaakt

In de installatiewereld worden toestellen ingedeeld in typen. Een toestel van het type A heeft helemaal geen rookgasafvoer: de rookgassen komen rechtstreeks in de ruimte. De badgeiser zonder afvoerpijp is daar het bekendste voorbeeld van. Een toestel van het type B haalt zijn lucht uit de ruimte en voert de rookgassen af via een kanaal of schoorsteen. Een toestel van het type C is gesloten: lucht in en rookgas uit lopen allebei door een kanaal naar buiten, meestal een buis in een buis.

In het dagelijks gesprek vallen A en B samen onder de noemer open toestel, en C onder gesloten toestel. Dat is voor de praktijk voldoende. De grens die telt is: staat de verbranding in verbinding met de lucht in je woonkamer of niet.

Elke hoogrendementsketel van deze eeuw is gesloten. Toch staan er nog steeds tienduizenden open toestellen: geisers in oudere huurwoningen, gaskachels in achterkamers, en houtkachels en open haarden, die hun verbrandingslucht ook uit de kamer trekken.

Verbranding heeft zuurstof nodig. Bij voldoende zuurstof verbrandt aardgas tot kooldioxide en waterdamp. Bij te weinig zuurstof, een verkeerd afgestelde brander of een te koud kanaal ontstaat koolmonoxide. Dat gas is kleurloos en reukloos, en het bindt zich veel sterker aan je bloed dan zuurstof doet. Daarom kun je er ziek van worden zonder dat je iets merkt.

Bij een open toestel loopt de afvoer op natuurlijke trek. Warme rookgassen stijgen in het kanaal en zuigen zo verse lucht de opstellingsruimte in. Dat werkt alleen als er ergens lucht naar binnen kan en als het kanaal warm genoeg wordt. Zit het kanaal dicht met roet, een vogelnest of ingewaaid blad, dan stopt de trek. Is de woning na een isolatieronde zo goed dichtgemaakt dat er nauwelijks lucht naar binnen komt, dan stopt de trek ook.

De klassieke oorzaak is onderdruk. Een afzuigkap op een hoge stand, een mechanische ventilatiebox, een wasdroger of een badkamerventilator zuigt lucht uit de woning. Die lucht moet ergens vandaan komen, en de gemakkelijkste weg naar buiten die openstaat is het rookgaskanaal van het open toestel. De rookgassen worden dan de woning in getrokken in plaats van naar buiten geduwd. Dit heet terugstroming en het gebeurt vaker in goed geisoleerde woningen dan in tochtige.

Een gesloten toestel heeft dit probleem niet. De ventilator duwt de rookgassen naar buiten en trekt tegelijk verse lucht binnen door de buitenste schil van hetzelfde kanaal. Gaat het daar toch mis, dan komt dat vrijwel altijd door montage: een te lang kanaal, een hergebruikt enkelwandig kanaal, of een gedeeld kanaal dat niet geschikt is voor een toestel met ventilator.

Kijk naar de bovenkant van het toestel. Zie je een enkele pijp die naar boven of naar de schoorsteen loopt, met daaronder een open ring of kap waar je met een vel papier de luchtstroom kunt voelen, dan heb je een open toestel. Die open ring heet een trekonderbreker. Zie je een dikke buis waar een dunnere buis doorheen loopt, of twee losse buizen naast elkaar, dan is het toestel gesloten.

Kijk vervolgens naar het front. Bij een open toestel kun je de vlam meestal zien of bereiken zodra je een luikje opent. Bij een gesloten toestel zit de brander achter een dicht paneel met een kijkglaasje. Op het typeplaatje aan de zijkant of onderkant staat de typeaanduiding, bijvoorbeeld B11BS of C13. De letter is het antwoord.

Signalen dat een open toestel niet goed werkt zijn een gele of oranje vlam in plaats van een blauwe, roetsporen boven of naast het toestel, een schroeiplek op de trekonderbreker, veel condens op de ruiten als het toestel brandt, en een muffe of prikkelende lucht. Klachten bij de bewoners tellen ook mee: hoofdpijn, misselijkheid en vermoeidheid die verdwijnen zodra je een paar uur buiten bent, wijzen op koolmonoxide tot het tegendeel is aangetoond.

Een koolmonoxidemelder is de enige manier om het gas zelf aan te tonen. Hang hem op ooghoogte in dezelfde ruimte als het toestel, ongeveer anderhalve tot drie meter van het toestel af, en niet vlak tegen het plafond of pal boven de brander. Melders hebben een houdbaarheidsdatum van zeven tot tien jaar; die staat op de achterkant.

Zelf doen kun je: het type toestel vaststellen, een koolmonoxidemelder ophangen en jaarlijks testen, de roosters en de luchttoevoer in de opstellingsruimte vrijhouden, kijken of er roetsporen zijn, de kleur van de vlam beoordelen, en een eenvoudige onderdruktest doen door de afzuigkap op de hoogste stand te zetten en met een rokend wierookstaafje bij de trekonderbreker te kijken welke kant de rook op gaat.

Zelf niet doen: het toestel openen, de brander schoonmaken, iets aan de gasleiding wijzigen, het rookgaskanaal aanpassen of een toestel aansluiten. Dat is voorbehouden aan een gecertificeerd bedrijf, en niet alleen omdat het mag of niet mag: de afstelling van een brander laat zich niet op het oog beoordelen.

Plak nooit een ventilatierooster in de opstellingsruimte dicht tegen de tocht. Bij een open toestel is dat rooster de luchttoevoer voor de verbranding. Isoleren en kierdichten in een woning met een open toestel vraagt altijd om een controle achteraf.

De eisen aan verbrandingstoestellen staan in het Besluit bouwwerken leefomgeving, onder de Omgevingswet. Daarin staan voorschriften voor de toevoer van verbrandingslucht en de afvoer van rookgas, met aparte, lagere eisen voor bestaande bouw dan voor nieuwbouw. Het Bouwbesluit 2012 was hiervan de voorganger. Voor nieuwbouw is een open toestel in de praktijk uitgesloten door de eisen aan luchtdichtheid en energieprestatie.

Werkzaamheden aan gasverbrandingsinstallaties mogen sinds 1 april 2023 alleen worden uitgevoerd door bedrijven die daarvoor zijn gecertificeerd. Dat geldt voor plaatsen, onderhouden, repareren en het aansluiten van de rookgasafvoer. Het bedrijf moet na afloop verklaren dat de installatie veilig werkt en moet koolmonoxide meten. Controleer het bedrijf in het openbare register; een monteur zonder certificaat mag dit werk niet doen en je verzekeraar kan daar bij schade op terugkomen.

Sinds 1 juli 2022 moet elke woning op iedere verdieping met een verblijfsruimte een rookmelder hebben, ook bestaande woningen. Een koolmonoxidemelder is niet algemeen wettelijk verplicht in een bestaande woning, maar wordt bij elk open toestel dringend geadviseerd. Bij nieuwbouw en bij ingrijpende verbouwingen stellen de bouwregels wel eisen aan de opstelling van het toestel en aan de ruimte eromheen.

Huur je, dan is de verhuurder verantwoordelijk voor een veilige installatie. Een open toestel dat niet goed afvoert, is een gebrek. Meld het schriftelijk, geef een redelijke termijn en ga daarna naar de Huurcommissie. In een appartementengebouw is een gedeeld rookgaskanaal vrijwel altijd gemeenschappelijk; kijk in de splitsingsakte en het van toepassing zijnde modelreglement. De VvE gaat dan over het kanaal, de eigenaar over het toestel.