Schimmel in een appartement: bouwkundig of gedrag?

Over de meest gemelde klacht in gestapelde bouw, en over het gesprek dat er standaard op volgt: ligt het aan het gebouw of aan de bewoner?

Dat gesprek loopt vast omdat het de verkeerde vraag stelt. Schimmel ontstaat waar vocht en een koud oppervlak samenkomen. Vocht komt van bewoners — douchen, koken, wassen, ademen — en het koude oppervlak komt van het gebouw. Er is bijna altijd sprake van beide.

De bruikbare vraag is een andere: wat is hier het goedkoopst weg te nemen? Een uitgevallen afzuiging herstellen is eenvoudiger dan iemand leren anders te douchen. Een koudebrug isoleren is duurder maar definitief.

En het onderscheid heeft gevolgen. Bij een huurwoning bepaalt het of er sprake is van een gebrek. In een VvE bepaalt het of de kosten bij de eigenaar of bij de vereniging liggen.

Lucht kan een hoeveelheid vocht bevatten die afhangt van de temperatuur. Warme lucht kan meer dan koude. Komt vochtige binnenlucht bij een koud oppervlak, dan koelt hij daar af en kan hij het vocht niet meer vasthouden: er ontstaat condens. Schimmel groeit waar dat vocht regelmatig terugkomt.

Het koude oppervlak is meestal een koudebrug: een betonnen vloer die doorloopt naar het balkon, een kolom in de gevel, een raamdorpel, de hoek van een buitenmuur bij het plafond. In naoorlogse gestapelde bouw zijn die er vrijwel altijd, en juist een doorlopende balkonvloer is er een van formaat.

De vochtproductie in een huishouden ligt in de orde van tien liter per dag. Dat moet ergens heen, en het enige mechanisme daarvoor is ventilatie. Valt die weg, een afzuiging die het niet doet, een rooster dat is dichtgeschoven, een woning die na isolatie luchtdicht is geworden zonder dat de toevoer is meegegroeid, dan stijgt de luchtvochtigheid tot het punt waarop elke koude plek condenseert.

Er is een derde oorzaak die vaak wordt aangezien voor condens: binnendringend vocht. Een lekkage, doorslaand vocht in de gevel of optrekkend vocht geeft ook schimmel, maar op andere plekken en met een ander patroon.

Kijk waar het zit. Condensschimmel zit in koude hoeken, achter meubels tegen een buitenmuur, bij de aansluiting van plafond en gevel, en rond raamdorpels. Vocht van buiten zit lager, in een baan, of juist rond één plek waar iets lekt.

Kijk of het meebeweegt met het seizoen. Condensschimmel is een winterverschijnsel; het verdwijnt in de zomer en komt terug. Binnendringend vocht is er het hele jaar of juist na regen.

Meet de luchtvochtigheid. Een eenvoudige meter in de woonkamer en in de slaapkamer, over enkele weken. Structureel boven de zeventig procent wijst op te weinig afvoer.

Test de ventilatie. Houd keukenpapier tegen het ventiel. Blijft het niet hangen, dan is dat de eerste oorzaak en hoeft er niets anders te worden onderzocht tot dat is opgelost.

Meet de oppervlaktetemperatuur van de koude plek als de klacht blijft na het herstellen van de ventilatie. Dat is het bewijs van een koudebrug en tegelijk de onderbouwing voor een bouwkundige maatregel.

Kijk naar het patroon in het complex. Dezelfde plek in meerdere woningen is bouwkundig. Eén woning die eruit springt is meestal een lokale oorzaak — een defecte box, een dichtgezet ventiel, een lekkage.

Zelf. De ventilatie testen, de luchtvochtigheid meten over enkele weken, meubels van de buitenmuur af zetten, de badkamerdeur dicht houden tijdens en na het douchen, en wasgoed niet binnen drogen zonder afvoer.

Zelf. Bestaande schimmel verwijderen van een hard oppervlak met een daarvoor bedoeld middel, met handschoenen en met de ruimte geventileerd. Op zacht materiaal — behang, gipsplaat, kit — is verwijderen zinloos zolang de oorzaak er is.

Niet zelf. Ventielen dichtzetten omdat het tocht, kieren dichtkitten in een woning met vochtklachten, of een koudebrug van binnen isoleren zonder bouwfysisch advies. Dat laatste kan het condensvlak naar binnen de constructie verplaatsen, waar je het niet meer ziet.

Voor bestaande bouw geldt de eis aan luchtverversing van ten minste 0,7 dm³/s per m² vloeroppervlakte in een verblijfsruimte van een woonfunctie, met een minimum van 7 dm³/s, bepaald volgens NEN 8087. Haalt een woning dat niet, dan is dat een objectief gegeven en geen kwestie van gedrag.

Bij een huurwoning kan schimmel door een bouwkundige oorzaak of door een niet-werkende ventilatie een gebrek zijn. Meld het schriftelijk; blijft herstel uit, dan is in het gereguleerde segment de Huurcommissie de route, en die kan de huur tijdelijk verlagen.

In een VvE bepaalt de splitsingsakte wie waarvoor aan de lat staat. Een koudebrug in een gemeenschappelijke constructie is een zaak van de vereniging; de afwerking binnen de woning is dat doorgaans niet.

Bij na-isolatie geldt dat de ventilatie moet meegroeien. Een woning luchtdichter maken zonder de toevoer te regelen, is de meest voorkomende oorzaak van schimmel na een verduurzamingsronde.