Luchtvochtigheid in huis: het getal achter vrijwel elke vochtklacht

De relatieve luchtvochtigheid zegt hoeveel waterdamp de lucht bevat ten opzichte van wat zij bij die temperatuur maximaal kan bevatten. Het is het getal dat verklaart waarom er condens op je ramen staat, waarom de schimmel in de hoek zit, en waarom een woning na isolatie ineens klachten geeft.

Het is bovendien het enige vochtgetal dat je zelf kunt meten, voor een paar tientjes, en waarvan een reeks over enkele weken meer zegt dan welke inspectie ook.

Warme lucht kan meer damp bevatten dan koude. Bij twintig graden past er ongeveer zeventien gram water in een kubieke meter lucht; bij tien graden nog maar negen gram. Diezelfde lucht die binnen op zestig procent zit, is bij afkoeling tot twaalf graden verzadigd. Dat punt heet het dauwpunt.

In een woning komt de damp uit vier bronnen: de bewoners zelf, koken, douchen en wassen, plus eventueel planten en een aquarium. Een gemiddeld huishouden brengt tien tot vijftien liter water per dag in de lucht.

Die damp moet ergens heen. Bij voldoende ventilatie gaat hij naar buiten; bij te weinig ventilatie stijgt de luchtvochtigheid tot hij ergens neerslaat: op het koudste oppervlak in huis. Dat is meestal het glas, en anders de koudste hoek.

In de winter is buitenlucht droog. Ventileren met koude buitenlucht die binnen opwarmt, verlaagt de relatieve luchtvochtigheid; dat is waarom ventileren in de winter zo effectief is tegen vocht.

In de zomer is buitenlucht juist vochtig. Ventileren in een koele kelder met warme zomerlucht brengt vocht binnen dat daar neerslaat; dat is de reden dat een kelder in de zomer nat wordt van ventileren.

Meet met een hygrometer. Zet er een in de woonkamer en een in de slaapkamer, en lees ze dagelijks af of gebruik een datalogger.

Richtwaarden voor een woning in het stookseizoen: veertig tot zestig procent is comfortabel en veilig. Boven zeventig procent groeit schimmel op koude oppervlakken. Onder dertig procent wordt de lucht droog en dat geeft eigen klachten.

Kijk naar het verloop over een etmaal en niet naar één meting. In de slaapkamer is de ochtendwaarde het interessantste getal: twee mensen brengen daar per nacht een halve liter water in de lucht.

Condens op het glas is het eenvoudigste signaal. Bij dubbel glas met condens aan de binnenzijde in de ochtend is de luchtvochtigheid te hoog voor die raamtemperatuur; bij enkel glas is condens normaal en bij driedubbel glas is het een duidelijk teken.

Schimmel begint al bij een oppervlaktevochtigheid van ongeveer tachtig procent, dus voordat er water zichtbaar wordt. Zwarte puntjes in een hoek zijn dus een vroeg signaal en geen laat.

Zelf doen: meten over meerdere weken, in meerdere ruimtes, met de ochtendwaarde apart genoteerd.

Zelf doen: de papiertest op elk afzuigventiel, en controleren of de toevoerroosters open en schoon zijn.

Zelf doen: de badkamerdeur dichthouden tijdens en na het douchen, en daar afzuigen tot de ruimte droog is.

Zelf doen: ruimte onder de binnendeuren houden, minstens een centimeter of twee, zodat de lucht kan doorstromen.

Zelf doen: filters van de mechanische ventilatie halfjaarlijks vervangen.

Niet zelf doen: het ventilatiesysteem uitbreiden of inregelen.

Niet zelf doen: vaststellen of schimmel bouwkundig is of gedragsmatig; dat vraagt oppervlaktemetingen en soms thermografie.

Wat je nooit moet doen: de ventilatie uitzetten omdat hij geluid maakt. Laat hem dan dempen of inregelen; een uitgezette installatie is de begintoestand van vrijwel elke vochtklacht in nieuwbouw.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt geen eis aan de luchtvochtigheid zelf, maar wel aan de luchtverversing. Voor een verblijfsruimte in een woonfunctie geldt bij bestaande bouw een minimumcapaciteit, te bepalen volgens NEN 8087; bij nieuwbouw ligt de eis hoger.

Haalt een woning die capaciteit niet, dan is dat een objectief gegeven en geen kwestie van gedrag. Dat onderscheid is bepalend bij een geschil over schimmel.

Bij een huurwoning kan schimmel door een bouwkundige oorzaak of door een niet-werkende ventilatie een gebrek zijn. In het gereguleerde segment kan de Huurcommissie de huur tijdelijk verlagen, mits het gebrek ten minste zes weken eerder schriftelijk is gemeld.

Bij na-isolatie moet de ventilatie voldoen aan de eis voor de woning zoals die na de ingreep is. Een luchtdichter gemaakte woning met dezelfde toevoer voldoet niet meer.

Bij een appartement met een collectief afzuigkanaal is de capaciteit van dat kanaal een zaak van de vereniging. Een individuele eigenaar kan zijn eigen ventilatie niet zelfstandig oplossen.