Zoutuitslag en salpeteruitslag op metselwerk

Op een bakstenen of gepleisterde gevel verschijnt een witte, poederige of kristallijne aanslag. Soms als een egale waas over een heel muurvlak, soms als vlekken die precies de vorm van de voegen volgen, soms als donzige naaldjes onder een afdakje.

Het gaat om zout. Water dat door metselwerk trekt neemt oplosbare zouten mee: uit de steen zelf, uit de mortel, uit de bodem, of uit de omgeving. Waar het water aan de oppervlakte verdampt, blijft het zout achter. Dat is uitbloeiing.

Deze pagina gaat over wat de aanslag je vertelt en wat je ermee moet. Niet over het schilderen zelf; daarvoor is er een aparte checklist voor het beoordelen van de ondergrond.

Het mechanisme is steeds hetzelfde: vocht lost zout op, transporteert het naar het oppervlak en verdampt daar. Het zout blijft liggen. Wat verschilt is waar het zout vandaan komt, en dat bepaalt of het probleem eenmalig is of terugkeert.

Bouwzouten zitten in nieuwe steen en verse mortel. Ze komen er in het eerste jaar na het metselen uit, geven een witte waas en zijn daarna op. Dit is de goedaardige variant. De hoeveelheid is eindig.

Salpeter komt van buitenaf en raakt niet op. De klassieke bron is een oude stal, een schuur waar dieren hebben gestaan, of een gemetselde put; nitraat uit mest trekt in het metselwerk en komt er jaren later nog uit. Ook een lekkende rioolaansluiting of een oude beerput geeft dit beeld. Salpeter herken je aan de plaats: laag bij de grond, vaak in een band die de hoogte van het optrekkend vocht volgt, en aan de vorm: pluizige of naaldvormige kristallen in plaats van een egale waas.

Strooizout is de derde bron. Bij een gevel langs een stoep of oprit die in de winter wordt gestrooid, spat pekel op tegen de onderste meter metselwerk. Het beeld lijkt op salpeter en de plaats is hetzelfde, maar het patroon volgt de spatzone en niet de vochtband.

Zout doet meer dan vlekken. Bij het uitkristalliseren zet het uit. Gebeurt dat niet op het oppervlak maar net eronder, in de poriën van de steen, dan drukt het de buitenste laag eraf. Dat heet subflorescentie en het is de reden dat je bij aanhoudende uitslag afschilferende steen, poederende voegen en verzande mortel ziet.

Kleur. Zoutuitslag is wit tot vuilwit. Groen of zwart is algen, mos of roetaanslag; grijsgroen en donzig op een noordgevel is bijna altijd alg.

Wateroplosbaarheid. Bevochtig een plek met een natte doek. Verdwijnt de witte laag en komt hij bij droging terug, dan is het zout. Blijft hij zitten, dan is het kalk uit uitgespoelde mortel of een cementsluier, en dat lost niet in water op.

Hoogte. Een band tot ongeveer een meter boven het maaiveld wijst op optrekkend vocht. Uitslag rond een raamdorpel, onder een lekkende goot of naast een regenpijp wijst op een lokale lekkage. Een egale waas over het hele vlak van een nieuwe muur zijn bouwzouten.

Terugkeer. Borstel een proefvlak droog schoon en markeer het. Komt het binnen enkele weken terug, dan is er een actieve vochtbron. Blijft het schoon, dan was het eenmalig.

Schade eronder. Voel of de steen poedert en of de voeg meegeeft onder een schroevendraaier. Dat verschuift de zaak van een schoonheidsprobleem naar een onderhoudsprobleem.

Zelf kun je: droog afborstelen met een nylon borstel, een proefvlak markeren en na een paar weken beoordelen, de natte-doek-proef doen om zout van kalk te onderscheiden, goten en regenpijpen nalopen, de hoogte van de vochtband opmeten en fotograferen met een duimstok ernaast, en de bestrating langs de gevel controleren op afschot naar het huis toe.

Wat je beter niet zelf doet: hogedrukreinigen. Dat perst water in de steen en verergert het probleem precies daar waar je het niet ziet. Ook niet: een zure reiniger op oude baksteen zonder proefvlak, en niet impregneren of schilderen zolang de uitslag terugkomt.

Laat over aan een specialist: de zoutbepaling, het injecteren van een vochtkering, het aanbrengen van een saneringspleister, en de beoordeling of het metselwerk van een monument een behandeling verdraagt.

Voor het afborstelen, reinigen of impregneren van een gevel is geen omgevingsvergunning nodig. Voor een rijksmonument, een gemeentelijk monument of een pand in een beschermd stadsgezicht ligt dat anders: elke behandeling die het aanzien of de materie raakt, en dat geldt ook voor reinigen en hydrofoberen, is vergunningplichtig. Overleg met de monumentenambtenaar van je gemeente voordat je begint.

Bij een gevel in een VvE is het metselwerk gemeenschappelijk. De uitslag zit dan aan een gemeenschappelijk bouwdeel, ook als hij alleen bij jouw appartement zichtbaar is, en het onderzoek en het herstel lopen via de vereniging.

Voor chemisch reinigen geldt dat het spoelwater niet zomaar het oppervlaktewater of een hemelwaterriool in mag. Een gevelreiniger die dit beroepsmatig doet, hoort dat af te voeren; vraag ernaar in de offerte.

Salpeter uit een oude beerput of een lekkende rioolaansluiting raakt aan de zorgplicht voor het riool op eigen terrein. Dat deel van de leiding is van de eigenaar tot aan de erfgrens.