Circulair bouwen: hergebruik, losmaakbaarheid en wat het praktisch betekent

Circulair bouwen betekent dat materialen en producten hun waarde behouden en opnieuw kunnen worden gebruikt. Dat klinkt abstract, en het is in de praktijk een reeks concrete keuzes: welk materiaal, hoe verbonden, en wat gebeurt ermee aan het einde.

Dit artikel gaat over wat circulariteit in een woning betekent, over de begrippen die je tegenkomt, en over de keuzes die je bij een verbouwing zelf kunt maken.

Er zijn drie sporen. Het eerste is minder gebruiken: een bestaand gebouw behouden in plaats van slopen, en een verbouwing zo ontwerpen dat er minder materiaal nodig is.

Het tweede is hergebruiken: materialen en producten uit een ander gebouw opnieuw toepassen. Dat gaat van tweedehands dakpannen en hergebruikte bakstenen tot complete kozijnen en radiatoren.

Het derde is losmaakbaar bouwen: verbindingen zo maken dat onderdelen later heel uit elkaar kunnen. Schroeven in plaats van lijmen, droog stapelen in plaats van storten, gescheiden lagen in plaats van samengestelde pakketten.

Losmaakbaarheid is de sleutel voor de lange termijn. Een wand van gipsplaat op een metalen frame is uit elkaar te halen; dezelfde wand met verlijmde afwerklagen niet.

De milieuprestatie van een gebouw wordt in Nederland gemeten met de MPG: een getal dat de milieubelasting van alle toegepaste materialen uitdrukt. Hoe lager, hoe beter. Bij nieuwbouw geldt daarvoor een grenswaarde.

Materiaalkeuze werkt daarin door. Hout en biobased materialen scoren doorgaans gunstig; beton, staal en aluminium scoren zwaarder, met de kanttekening dat de levensduur en het hergebruik meetellen.

Kijk naar de verbindingen. Zijn onderdelen geschroefd, geklemd of geklikt, of zijn ze gelijmd, gestort en gepurd? Dat bepaalt of ze later heel eruit komen.

Kijk naar de lagen. Zijn functies gescheiden — constructie, isolatie, installaties, afwerking — of zitten ze in één pakket?

Kijk naar de levensduur per laag. Een constructie gaat honderd jaar mee, installaties vijftien tot vijfentwintig, en afwerking vijf tot vijftien. Wie een korte laag vastlijmt aan een lange, sloopt bij elke vervanging meer dan nodig.

Kijk bij hergebruikt materiaal naar de herkomst en de staat. Voor gebruikte bouwmaterialen bestaat een groeiende markt met keuringen en garanties; los materiaal van een sloop zonder papieren is een ander verhaal.

Kijk naar de sloopfase van je eigen project. Wat komt eruit, en kan dat naar een oogstplatform of een handelaar in plaats van in de container?

Kijk naar de MPG-waarde wanneer je nieuw bouwt; die staat in de berekening bij de vergunningaanvraag.

Zelf doen: bij elke keuze de vraag stellen of het onderdeel later heel eruit kan.

Zelf doen: materiaal dat vrijkomt aanbieden op een oogstplatform of bij een handelaar, in plaats van in de container.

Zelf doen: tweedehands materiaal zoeken voor onderdelen waar dat kan: pannen, tegels, deuren, sanitair, radiatoren.

Zelf doen: lagen gescheiden houden bij een verbouwing.

Zelf doen: documenteren wat er is toegepast, zodat een volgende eigenaar weet wat waar zit.

Niet zelf doen: een MPG-berekening maken.

Niet zelf doen: hergebruikt constructiemateriaal toepassen zonder beoordeling van de sterkte.

Wat je nooit moet doen: hergebruikt materiaal toepassen op een plek waar veiligheid van de eigenschappen afhangt, zonder dat die eigenschappen zijn vastgesteld.

Voor nieuwbouwwoningen geldt een grenswaarde voor de milieuprestatie van gebouwen, de MPG. De grenswaarde is per 1 januari 2025 aangescherpt; de precieze waarde en de rekenmethode wijzigen, controleer bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

De MPG wordt berekend met een vastgestelde bepalingsmethode en met een nationale milieudatabase.

Voor bouw- en sloopafval gelden scheidingsverplichtingen. Voor sloopwerk boven een bepaalde hoeveelheid geldt een sloopmelding.

Hergebruikte bouwproducten die opnieuw op de markt worden gebracht, vallen onder de bouwproductenverordening; de vraag wanneer een product als nieuw op de markt gebracht geldt, is in ontwikkeling.

Voor bouwproducten geldt een prestatieverklaring; bij hergebruikt materiaal zonder verklaring is de toepasser verantwoordelijk voor de geschiktheid.

Circulariteit als zodanig is niet in het Besluit bouwwerken leefomgeving genormeerd; de sturing loopt via de MPG en via afvalregelgeving.