Fundering op staal: hoe een huis zonder palen staat, en waarom het zakt

Wie funderingsschade hoort, denkt aan paalrot. Maar een groot deel van de Nederlandse woningvoorraad heeft geen palen. Op de zandgronden in het oosten en zuiden, in de duinstreek en in veel oude binnensteden staan huizen op staal. Ook een fundering op staal kan zakken, en de oorzaken en oplossingen verschillen van die bij een paalfundering.

Deze pagina legt uit hoe een fundering op staal is opgebouwd, waarom hij zakt, hoe je dat herkent en wat de mogelijkheden zijn als het misgaat. Voor paalfunderingen en paalrot zijn er aparte pagina's.

Een fundering op staal is een fundering die zijn last rechtstreeks aan de grond afgeeft. Onder de bouwmuur is het metselwerk trapsgewijs verbreed, zodat het gewicht van het huis over een groter oppervlak wordt verdeeld. Dat verbrede deel staat op een grondlaag die stevig genoeg is om die druk te dragen, meestal zand. Bij een licht huis van één of twee bouwlagen met een kap is dat voldoende; bij zwaardere gebouwen werd vroeger dieper gegraven of overgegaan op palen.

Een fundering op staal zakt in het begin altijd een beetje: de grond wordt onder het gewicht samengedrukt. Zolang dat overal even veel is, merk je er niets van. Het probleem ontstaat bij ongelijke zetting. Onder het ene deel van het huis zit meer klei of veen dan onder het andere, of een deel van de ophoging waarop is gebouwd zakt nog na. Het huis kantelt dan een klein beetje, en metselwerk verdraagt dat slecht: er komen scheuren, meestal schuin, vaak boven en onder kozijnen.

De tweede grote oorzaak is het grondwater. Water in de grond geeft tegendruk. Daalt de grondwaterstand, door droogte, door bemaling in de buurt of door een gewijzigde waterhuishouding, dan valt die tegendruk weg en drukt het eigen gewicht van de drooggevallen lagen op wat eronder zit. Klei en veen worden samengedrukt, en alles wat erop staat zakt mee. Dat verklaart waarom funderingsschade op staal vaak in droge zomers zichtbaar wordt en waarom een hele straat tegelijk klachten kan krijgen.

De derde oorzaak is verandering van belasting. Een extra verdieping, een zwaardere vloer, een aanbouw tegen een oude muur: het gewicht komt op een fundering die er niet voor is gemaakt, en het komt vaak ongelijk. Een aanbouw met een eigen, nieuwe fundering die anders zakt dan het oude huis, geeft een scheur precies op de aansluiting.

Wat er dan moet gebeuren, hangt af van één vraag: gaat de zakking door? Een zakking die decennia geleden is ontstaan en gestabiliseerd is, laat je met rust. Een scheur dichtzetten is dan genoeg. Een zakking die doorgaat, vraagt om onderzoek naar de oorzaak, want herstel zonder oorzaak is werk voor niets. Pas daarna komt het herstelplan: de grond verstevigen, de fundering verbreden of ondermetselen, het verschil in zetting opvangen, de constructie opvijzelen, of een nieuwe paalfundering onder het bestaande werk aanbrengen. Bij dat laatste blijft de oude fundering liggen; hij wordt niet verwijderd maar overgenomen.

Kijk naar de scheuren. Schuine scheuren die van een hoek van een kozijn naar boven of beneden lopen, wijzen op ongelijke zetting. Een verticale scheur op de aansluiting van een aanbouw wijst op twee funderingen die verschillend zakken.

Kijk of de scheuren veranderen. Zet er een merkteken bij met een datum, of laat een scheurmeter plaatsen. Een scheur die in een jaar niet groeit, is waarschijnlijk gestabiliseerd.

Kijk naar de gevel over de lengte. Een lintvoeg die niet meer waterpas loopt, verraadt een zakking die je met het blote oog niet ziet.

Let op klemmende deuren en ramen en op een vloer die afloopt. Dat zijn tekenen van beweging, niet alleen van slijtage.

Kijk in het bouwjaar en de bodemkaart. Een huis van vóór 1850 in een oude stad, of een huis op zandgrond, staat vaak op staal. Onder klei en veen staan huizen van na ongeveer 1900 meestal op palen.

Zelf doen: scheuren fotograferen met datum en een merkteken zetten.

Zelf doen: de lintvoeg over de gevel met een lange waterpas of een lijn controleren.

Zelf doen: het bouwjaar, de bodemkaart en de vergunninghistorie opzoeken.

Zelf doen: afwatering en riool nakijken; een lekkend riool spoelt grond weg onder een fundering op staal.

Niet zelf doen: een inspectieput graven tegen de fundering; dat is werk voor een onderzoeksbureau, ook om instorting te voorkomen.

Niet zelf doen: beoordelen of een zakking gestabiliseerd is op grond van één waarneming.

Wat je nooit moet doen: een scheur dichtzetten en vergeten. Een dichtgezette scheur die opnieuw opent, is het bewijs dat de zakking doorgaat, en dat bewijs wil je zien.

Funderingsherstel valt onder de constructieve eisen van het Besluit bouwwerken leefomgeving en vraagt vrijwel altijd een omgevingsvergunning met een constructieve onderbouwing.

Bij een monument mag een nieuwe fundering alleen als de oude aantoonbaar tekortschiet, en blijft de oude fundering liggen. Trillingsarme systemen hebben de voorkeur; voor trillingsschade gelden de richtlijnen van de SBR.

Bij een gemeenschappelijke bouwmuur is afstemming met de buren geen beleefdheid maar een constructieve noodzaak; twee funderingen naast elkaar die anders zakken, geven nieuwe schade.

Funderingsschade is een geleidelijk proces en valt bij vrijwel elke opstalverzekering buiten de dekking. Onderhoud van de fundering is een verantwoordelijkheid van de eigenaar.

Bij verkoop hoort bekende funderingsschade in de vragenlijst; sinds 2024 werkt de funderingsscore in het taxatierapport door in de financiering.