Lateien: het onderdeel boven je raam dat je nooit ziet

Boven elke raam- en deuropening in een gemetselde gevel zit iets dat het metselwerk erboven draagt: een latei. Dat kan een stalen profiel zijn, een betonnen balk, een gemetselde strekse laag of een boog. Zolang hij zijn werk doet, merk je er niets van.

Doet hij dat niet meer, dan zie je het aan een scheur die horizontaal boven de raamhoek loopt, aan uitgeduwd metselwerk, of aan een raam dat ineens klemt. Dit artikel gaat over hoe lateien werken, welke typen er zijn, en waarom de stalen lateien uit een bepaalde periode een bekende schadepost zijn.

Een latei overbrugt de opening en draagt het gewicht van het metselwerk erboven, plus wat daarop rust. De belasting die hij draagt is minder groot dan mensen denken: metselwerk vormt boven een opening een natuurlijke boog, waardoor alleen de driehoek daaronder op de latei komt.

In een spouwmuur zitten er meestal twee: een voor het binnenblad en een voor het buitenblad. Die van het binnenblad draagt de vloer- en dakbelasting; die van het buitenblad draagt alleen het metselwerk.

Bij oudere woningen is de latei van het buitenblad vaak een stalen L-profiel of een strip, soms verzinkt en soms niet. In de periode grofweg tussen 1920 en 1975 werden veel onbeschermde of licht beschermde stalen lateien toegepast, en die roesten.

Roest neemt in volume toe tot ongeveer zeven keer het oorspronkelijke staal. Dat gebeurt in een ruimte die daar niet voor is: tussen de steen en de latei. Het gevolg is dat de latei uitzet en het metselwerk erboven omhoog en naar buiten drukt.

Bij een gemetselde strek of boog is er geen staal en dus geen roest, maar kan de constructie wel bezwijken door zetting of doordat de steunpunten aan de zijkant zijn verzwakt, bijvoorbeeld door een te grote opening ernaast.

De klassieke aanwijzing is een horizontale scheur direct boven een raam of deur, vaak doorlopend over de volle breedte en soms met een trapsgewijs verloop aan de uiteinden.

Een tweede aanwijzing is het uitduwen: het metselwerk boven de opening steekt iets naar voren ten opzichte van de rest van de gevel. Kijk langs de gevel vanaf de zijkant; dan zie je het.

Een derde is roestdoorslag: bruine sporen die uit de voeg onder het metselwerk boven de opening komen.

Een vierde is een raam of deur dat ineens klemt aan de bovenzijde, terwijl er verder niets is veranderd.

Kijk naar het patroon in de gevel. Zit het beeld boven meerdere ramen op dezelfde gevel, dan is het een systematische kwestie en niet een incident. Vaak is dat de gevel met de meeste slagregen.

Het bouwjaar geeft de eerste inschatting; de bouwtekeningen laten zien welk lateitype is toegepast.

Zelf doen: de gevel beoordelen op horizontale scheuren, uitduwen en roestsporen, en het patroon over meerdere ramen bekijken.

Zelf doen: de scheur markeren, dateren en na een half jaar opnieuw meten.

Zelf doen: controleren of er open stootvoegen boven de opening zitten en die vrijmaken wanneer ze zijn dichtgezet.

Zelf doen: de goot en de afwatering boven de gevel nalopen; een gevel die minder nat wordt, roest minder.

Niet zelf doen: een latei vervangen. Daarbij moet het metselwerk erboven tijdelijk worden ondersteund, en dat is werk met risico.

Niet zelf doen: beoordelen of een scheur constructief is.

Wat je nooit moet doen: een scheur boven een raam dichtsmeren en overschilderen. Je verbergt dan precies de plek waar je het verloop zou willen zien.

Voor de sterkte van een latei wordt gerekend volgens de Eurocodes voor staal, beton of metselwerk, afhankelijk van het materiaal.

Het vergroten van een raamopening of het maken van een nieuwe opening in een dragende gevel is een wijziging van de draagconstructie en daarmee vergunningplichtig, met een constructieberekening.

Bij verbouw geldt het rechtens verkregen niveau; de constructieve veiligheid mag niet omlaag.

Bij een appartement is de gevel gemeenschappelijk. Herstel van een latei is dan een zaak van de vereniging, ook wanneer alleen jouw raam eronder zit.

Bij een monument of in een beschermd stadsgezicht kan het vervangen van een latei of het wijzigen van een opening vergunningplichtig zijn, met eisen aan het materiaal en aan de detaillering.

Voor de waterkering boven een opening geldt de eis dat water dat in de spouw komt naar buiten wordt geleid. Daarom horen er open stootvoegen boven een latei te zitten; ontbreken die, dan blijft het water op de latei staan en versnelt de roest.