Binnenklimaat: temperatuur, vocht, lucht en licht

Mensen brengen het grootste deel van hun tijd binnen door. Het binnenklimaat bepaalt daarmee een aanzienlijk deel van hun gezondheid en welbevinden, en het is voor een groot deel bouwkundig te beïnvloeden.

Dit artikel brengt de vier factoren bij elkaar die het binnenklimaat bepalen: temperatuur, luchtvochtigheid, luchtkwaliteit en licht. Het gaat over hoe je ze meet, welke waarden gangbaar zijn, en welke bouwkundige oorzaken erachter zitten.

Temperatuur wordt bepaald door de luchttemperatuur, en door de stralingstemperatuur van de omringende oppervlakken. Bij een koude buitenmuur of een groot koud raam voelt het kouder dan de thermometer aangeeft, ook al is de lucht op twintig graden. Dat verschil heet stralingsasymmetrie en het is de reden dat isolatie comfort levert en niet alleen energie bespaart.

Luchtvochtigheid bepaalt of vocht ergens neerslaat en of schimmel groeit. Veertig tot zestig procent is comfortabel; boven de zeventig procent groeit schimmel op koude oppervlakken en gedijt huisstofmijt.

Luchtkwaliteit gaat over wat er in de lucht zit: koolstofdioxide van de bewoners, vocht, geuren, vluchtige stoffen uit materialen en producten, fijnstof van koken en van buiten, en bij verbrandingstoestellen ook koolmonoxide. Koolstofdioxide is de gemakkelijkst te meten indicator voor de mate van ventilatie.

Licht bepaalt het ritme en de bruikbaarheid van ruimtes. Daglicht is daarbij kwestie van hoeveelheid, en van moment: ochtendlicht doet iets anders dan avondlicht.

Deze vier hangen samen. Meer ventileren verlaagt de luchtvochtigheid en de koolstofdioxide, en kost warmte. Beter isoleren verhoogt de oppervlaktetemperatuur en verlaagt het comfortprobleem, en verhoogt de luchtvochtigheid wanneer de ventilatie niet meegroeit.

Meet in plaats van te schatten. Een thermometer met hygrometer per verdieping en een koolstofdioxidemeter in de slaapkamer en de woonkamer geven binnen een week een beeld.

Voor koolstofdioxide zijn de gangbare richtwaarden: buitenlucht ligt rond de vierhonderdvijftig deeltjes per miljoen; onder de achthonderd is goed; boven de twaalfhonderd is de ventilatie onvoldoende; boven de tweeduizend is het merkbaar in concentratie en hoofdpijn.

Meet de oppervlaktetemperatuur van buitenmuren en ramen met een infraroodthermometer bij koud weer. Een verschil van meer dan drie graden met de lucht wijst op een comfortprobleem.

Let op klachten met een patroon: hoofdpijn in de ochtend in een slaapkamer met de deur dicht wijst op onvoldoende ventilatie; benauwdheid in het stookseizoen op vocht en schimmel; droge ogen en luchtwegen bij zeer lage luchtvochtigheid.

Let op geur. Een muffe geur betekent vocht; een scherpe geur na nieuwe meubels of een verbouwing betekent vluchtige stoffen.

Meet meerdere weken en op meerdere plekken. Eén meting zegt weinig; een verloop zegt alles.

Zelf doen: meten en een reeks opbouwen: temperatuur, luchtvochtigheid en koolstofdioxide, per ruimte.

Zelf doen: de ventilatie controleren met de papiertest en de roosters openen.

Zelf doen: de slaapkamerdeur openzetten of een rooster gebruiken; de ochtendwaarde in een dichte slaapkamer is bij veel woningen het hoogst.

Zelf doen: zonwering gebruiken vóór de zon binnenkomt, en 's nachts spuien in de zomer.

Zelf doen: minder vocht produceren: was niet binnen drogen, deksel op de pan, badkamerdeur dicht.

Niet zelf doen: een ventilatiesysteem uitbreiden of inregelen.

Niet zelf doen: vaststellen of een gezondheidsklacht met de woning samenhangt; dat is een gesprek met een huisarts en zo nodig met de GGD.

Wat je nooit moet doen: ventilatie beperken om energie te besparen. Dat is de ruil waarbij je gezondheid inlevert voor een klein bedrag.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan luchtverversing, aan daglicht, aan de wering van vocht en aan de energieprestatie. Voor bestaande bouw gelden lagere waarden dan voor nieuwbouw.

Er is geen wettelijke norm voor de koolstofdioxideconcentratie in woningen. De richtwaarden komen uit richtlijnen en uit de praktijk van het binnenmilieu.

Bij nieuwbouw wordt het risico op oververhitting beoordeeld met de indicator TOjuli in de energieprestatieberekening volgens NTA 8800.

Bij een huurwoning kunnen gebreken in het binnenklimaat, zoals een niet-werkende ventilatie of bouwkundige schimmel, een gebrek zijn; in het gereguleerde segment kan de Huurcommissie de huur tijdelijk verlagen.

Bij een appartement liggen de gevel, het dak en de collectieve ventilatie bij de vereniging; het binnenklimaat in een woning is daarmee deels een collectieve verantwoordelijkheid.

Voor bouwproducten gelden eisen aan de emissie van vluchtige organische stoffen; die staan in de prestatieverklaring.