Rookverspreiding in woongebouwen - waarom een vluchtroute wel of niet werkt

Bij een brand in een woongebouw is rook het gevaar. Niet het vuur, niet de hitte in eerste instantie, maar de rook die zich door het gebouw verplaatst en de vluchtroute onbruikbaar maakt voordat iemand hem heeft gebruikt.

Dit artikel gaat over hoe die rook zich beweegt en welke bouwkundige eigenschappen bepalen waar hij terechtkomt. Dat is nuttig om te weten, omdat het verklaart waarom het advies bij brand in een woongebouw vaak luidt: blijf in je woning als de brand er niet is.

Dat advies verrast mensen, en zonder uitleg volgen ze het niet op. De uitleg is dat een intacte woning je enkele tientallen minuten beschermt, terwijl een trappenhuis vol rook je binnen enkele minuten uitschakelt.

Rook is heet en stijgt. In een gebouw zoekt hij de weg omhoog die het minste weerstand geeft, en dat is vrijwel altijd het trappenhuis of de schacht.

Zodra de deur van een brandende woning openstaat, stroomt rook de gang in en vandaar het trappenhuis in. Daar ontstaat een schoorsteeneffect: warme rook stijgt, koude lucht komt onderaan naar binnen, en de stroming versterkt zichzelf. Binnen enkele minuten staat het trappenhuis van de brandverdieping tot bovenin vol.

Dat verklaart een verschijnsel dat vaak wordt gemeld: mensen op verdiepingen ver boven de brand raken in gevaar terwijl de brand hen nooit bereikt.

Drie bouwkundige factoren bepalen hoe erg het wordt.

De zelfsluitende woningtoegangsdeur. Blijft die dicht, dan komt er vrijwel geen rook in de gang. Dit is de enige maatregel die zowel de vluchtroute vrijhoudt als de brand beperkt.

De aanwezigheid van een rookvrije vluchtroute. In hogere gebouwen is dat een apart trappenhuis dat via een tussenruimte of een galerij wordt bereikt, zodat rook er niet rechtstreeks in kan.

Doorvoeren en kieren in scheidende constructies. Rook heeft weinig nodig; een niet-afgedichte leidingdoorvoer is genoeg om een naastgelegen woning of schacht te vullen.

Je herkent het risico niet aan de rook maar aan het gebouw. Kijk naar vier dingen.

Komt de woningtoegangsdeur vanzelf en volledig dicht, ook als er niemand aan trekt?

Is er meer dan een vluchtroute vanaf jouw verdieping, of komt alles uit op hetzelfde trappenhuis?

Staat er een deur tussen de gang en het trappenhuis, en sluit die?

Zijn er zichtbare openingen rond leidingen in de meterkast, de berging of de schacht?

Een gebouw uit de jaren zestig of zeventig met een enkel binnentrappenhuis en zonder zelfsluitende woningdeuren is bouwkundig het meest kwetsbaar. Dat is geen reden tot paniek, wel tot het serieus nemen van het beheer.

Zelf doen: je woningdeur controleren, spullen uit de vluchtroute houden, weten waar de tweede uitgang zit, en met je huisgenoten afspreken wat jullie doen bij een brand elders in het gebouw.

Niet zelf doen: beoordelen of de vluchtroute voldoet, en of een rookbeheersingsvoorziening nodig is. Dat vraagt een adviseur die de constructie en de installaties samen kan beoordelen.

Blijf bij een brand elders in het gebouw in je woning, met de deur dicht, tenzij de brandweer anders zegt of tenzij er rook in je woning komt. Bel altijd 112 en meld waar je bent.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan rookwerendheid van scheidende constructies en aan vluchtroutes. Sinds 2021 wordt rookwerendheid uitgedrukt in de Europese klassen Sa en S200, die strenger en beter meetbaar zijn dan de oude Nederlandse benadering waarbij rookwerendheid uit de brandwerendheid werd afgeleid.

Voor bestaande bouw gelden lichtere eisen dan voor nieuwbouw. Dat betekent dat een gebouw kan voldoen aan de regels en toch een vluchtroute hebben die bij een brand snel onbruikbaar is. De regels zijn een ondergrens en geen garantie.

Bij verbouwing of functiewijziging kan het nieuwbouwniveau gaan gelden. Dat is bij een grootschalige renovatie het moment waarop een tweede vluchtroute of een rookwerende scheiding alsnog kan worden geeist.

Het onderzoek waarop deze regels berusten, wordt gepubliceerd door het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid en is openbaar.