Thermostatische radiatorkraan: waarom stand 3 geen halve kracht is

De thermostatische radiatorkraan is het meest gebruikte en het minst begrepen onderdeel van een verwarmingsinstallatie. Bijna iedereen draait eraan; bijna niemand weet wat er dan gebeurt.

Dit artikel gaat over wat de kraan doet, waarom de standen geen vermogen aangeven, waardoor hij verkeerd meet, en wat het verschil is met het ventiel eronder dat de installatie in balans brengt.

In de knop van een thermostatische kraan zit een element dat uitzet als het warmer wordt. Dat element duwt een pen naar beneden en knijpt de doorstroming dicht.

De stand die je kiest bepaalt bij welke temperatuur dat gebeurt. De schaal loopt bij de meeste fabrikanten van een sterretje voor vorstbeveiliging, rond de zes graden, via stand 1 bij ongeveer twaalf graden tot stand 5 rond de zesentwintig graden. Stand 3 komt uit rond de twintig graden.

Daarom is de stand geen vermogensregeling. De kraan staat volledig open zolang de ruimte kouder is dan de ingestelde temperatuur, ongeacht of je op 2 of op 5 staat. Zodra de ingestelde temperatuur is bereikt, knijpt hij dicht.

Hoger zetten om sneller op te warmen werkt daarom niet. De kraan stond al open; het enige dat je verandert is het punt waarop hij dichtgaat, en dus hoe warm het uiteindelijk wordt.

Het element meet de lucht om de knop heen. Zit die knop achter een gordijn, in een radiatorombouw, in de hoek achter een bank of pal boven een warmtebron, dan meet hij een andere temperatuur dan de ruimte. De kraan sluit dan te vroeg of te laat.

Onder de kraan zit een tweede regeling: het voetventiel of de voorinstelling. Dat begrenst hoeveel water er maximaal doorheen kan. Dat is wat er wordt ingesteld bij waterzijdig inregelen, en dat is de regeling die bepaalt of het water eerlijk over de radiatoren wordt verdeeld.

In een ruimte waar ook de kamerthermostaat hangt, werken beide regelingen tegen elkaar. De thermostaat vraagt warmte voor de woning, de kraan sluit die ruimte af, en de ketel krijgt tegenstrijdige signalen. Die ene kraan zet je daarom volledig open of vervang je door een handbediende.

Kijk naar de schaal op de knop. Staat er een sterretje op, dan is dat de vorstbeveiliging en niet "uit".

Voel of de radiator warm wordt terwijl de kraan open staat en de ruimte koud is. Blijft hij koud, dan zit de pen vast of is de verdeling het probleem.

Kijk of de knop vrij ligt. Een gordijn dat ervoor hangt, een ombouw, een bank of een kast maakt de meting onbetrouwbaar.

Kijk of de radiator bovenaan warm en onderaan koud is. Dat wijst op lucht en niet op de kraan.

Kijk of één ruimte structureel achterblijft terwijl de rest warm wordt. Dat wijst op de verdeling en dus op het voetventiel.

Draai de knop in de zomer een paar keer helemaal open en dicht. Een pen die maandenlang niet beweegt, gaat vastzitten, en dat merk je pas in oktober.

Kijk of er in de ruimte met de kamerthermostaat ook een thermostatische kraan zit. Dat is de meest voorkomende regelfout in een woning.

Zelf doen: de stand instellen op de gewenste temperatuur en hem daar laten staan.

Zelf doen: de knop vrijmaken van gordijnen, ombouw en meubels.

Zelf doen: radiatoren ontluchten en daarna de druk controleren.

Zelf doen: knoppen in de zomer bewegen zodat de pen niet vastzit.

Zelf doen: een knop vervangen die past op het bestaande ventiel.

Niet zelf doen: het voetventiel instellen zonder de gewenste doorstroming per radiator te kennen.

Niet zelf doen: een kraan vervangen zonder het systeem af te tappen en daarna weer op druk te brengen, tenzij je dat kunt.

Wat je nooit moet doen: alle kranen in de woning dichtdraaien behalve één. De ketel blijft dan warmte maken voor een installatie die hem niet kwijt kan.

Er zijn geen wettelijke eisen aan de stand van een radiatorkraan. Wat er wel is, zijn eisen aan de installatie als geheel bij nieuwbouw en bij ingrijpende renovatie.

Bij een huurwoning hoort de verwarmingsinstallatie naar behoren te functioneren. Een radiator die niet warm wordt, valt onder de gebreken waarvoor de verhuurder aan zet is; een radiator die ontlucht moet worden, valt onder klein onderhoud voor de huurder.

Het Besluit kleine herstellingen bepaalt die verdeling. Ontluchten en het vervangen van een knop staan aan de kant van de huurder; het vervangen van een kraan of het inregelen van de installatie niet.

In een VvE met een collectieve installatie is de aanvoertemperatuur en de inregeling van de stijgleidingen een zaak van de vereniging. Wat er binnen de woning gebeurt, is dat niet.

Bij warmtelevering door een derde gelden aparte regels voor de tarieven en voor de meting; de kraan verandert daar niets aan.

Voor werk aan een gasverbrandingsinstallatie geldt sinds 1 april 2023 een certificeringsplicht. Het vervangen van een radiatorkraan valt daar niet onder.