Ook: Kruispan · kruispannen · bouletpan · Echter pan
In het kort
Er staat meer over kruispan
Hoe het werkt, welke soorten er zijn, waar je het tegenkomt, wat het kost, en wat er in de praktijk misgaat. Dat deel hoort bij een abonnement.
Abonnement bekijkenInloggen
Uitgebreid
Loop je langs een woning uit 1910 en zie je een dak dat fijner en vlakker is dan een gewoon pannendak, met een patroon dat aan metselwerk doet denken, dan kijk je grote kans naar kruispannen. Bij de bekende golvende pan liggen de pannen recht boven elkaar en lopen de golven van nok tot goot door. Bij de kruispan niet. Elke rij ligt een halve pan opzij van de rij eronder, zoals stenen in een muur. De naad tussen twee pannen komt zo steeds midden onder de pan erboven uit.
De kruispan is een kind van de mechanisatie. Tot ver in de negentiende eeuw werden pannen met de hand gevormd en bleef het aantal modellen klein. Met de pers kwamen er pannen die nauwkeurig in elkaar grijpen, met een sluiting aan de kop en aan de zijkant. De kruispan is daar een vroeg voorbeeld van. Hij is klein en vlak, heeft een verhoogde rug in het midden die het water naar links en rechts verdeelt, en aan de onderrand een verdikking die precies over de naad van de twee pannen eronder valt.
Omdat de pan klein is, gaan er veel in een m²: ruim twintig, tegen vijftien tot zeventien bij de gangbare holle pan. Dat betekent meer panlatten, meer leggen en meer naden. Daar staat tegenover dat het dak goed dicht is. Regen en stuifsneeuw moeten een langere weg afleggen om binnen te komen, en door het verband loopt water nooit rechtstreeks van naad naar naad.
Je vindt kruispannen op gebouwen uit de tijd van de jongere bouwkunst: villa's en herenhuizen van rond 1900, arbeiderswoningen, scholen, stationsgebouwen, boerderijen en hun schuren. Ze zijn onder meer in Limburg in grote aantallen gebakken en door het hele land toegepast. Veel van die gebouwen zijn inmiddels monument of staan in een beschermd gezicht, en dan is het dak een deel van wat beschermd wordt.
Voor een eigenaar zit de moeilijkheid in het herstel. Kruispannen zijn door verschillende fabrieken gemaakt, elk met eigen maten. Een pan van de ene fabriek past niet op een dak van de andere, ook al zien ze er van de straat hetzelfde uit. Wie een paar kapotte pannen wil vervangen, moet dus op zoek naar hetzelfde model. Vaak is dat een gebruikte pan uit sloop. Er worden nog nieuwe kruispannen gemaakt, in beperkte oplage en vooral voor restauratie.
Heb je een dak met kruispannen, behandel het dan als iets wat je niet zomaar terugkoopt. Bewaar elke hele pan die bij een verbouwing vrijkomt. En laat niemand het dak overleggen met een ander model voordat je weet of dat mag en wat het met het aanzien van het huis doet.
We slaan alleen je antwoord op, en je toelichting als je die geeft. Geen naam, geen e-mailadres.
Verder bij dit onderwerp
Wat hier al staat over dezelfde thema's en bouwdelen. Deze lijst wordt niet samengesteld maar afgeleid: hij volgt de onderwerpen die aan dit document hangen.
Werkomschrijvingen
Stappenplannen
Gebreken
Uit de kennisbank
Koopgidsen
Prijsgidsen
Rekenhulpen
Checklists
Projecten
Dit laten doen
Builddocs bemiddelt niet en krijgt geen commissie over de opdracht die hieruit volgt.