Materiaalkeuze op milieubelasting: hoe je twee producten eerlijk vergelijkt

Dit artikel gaat over het vergelijken van bouwproducten op hun milieubelasting: bij een verbouwing, bij nieuwbouw en bij groot onderhoud van een complex.

Het gaat over de methode en niet over een ranglijst van materialen. Ranglijsten verouderen en zijn zonder toepassing niet bruikbaar; de methode blijft.

Wat er wel in zit: hoe een schaduwprijs tot stand komt, waarom een functionele eenheid nodig is, welke knoppen het meeste effect hebben, en waar de wettelijke eis begint.

Wat er niet in zit: de energieprestatie van een woning, de subsidies voor verduurzaming en de gezondheidskant van materialen. Die hebben elk hun eigen artikel.

De milieubelasting van een product wordt bepaald over de hele keten: winning van grondstoffen, transport, productie, verwerking op de bouwplaats, onderhoud, vervanging en verwerking na sloop.

Die keten levert per milieueffect een hoeveelheid op — kilo's broeikasgas, vierkante meters landgebruik, eenheden verzuring. Elf effecten in totaal, in elf verschillende eenheden die je niet kunt optellen.

Om ze toch te kunnen optellen, wordt elk effect omgerekend naar geld: wat zou het kosten om die schade te voorkomen. Dat bedrag heet de schaduwprijs en is de rekeneenheid onder vrijwel alles wat in Nederland over duurzaam bouwen wordt gezegd.

Het bedrag geldt per functionele eenheid. Dat is de afspraak over wat beide alternatieven moeten leveren: welke overspanning, welke isolatiewaarde, welke brandwerendheid, welke geluidseis, en over hoeveel jaar wordt gerekend.

Die laatste — de tijd — heeft het grootste effect en wordt het vaakst vergeten. Een afwerking die vijftien jaar meegaat, telt in een berekening over zestig jaar vier keer mee, inclusief het transport en de arbeid van elke vervanging.

Een deugdelijke vergelijking herken je aan één zin: "per vierkante meter, met deze prestatie, over zoveel jaar". Ontbreekt die zin, dan is de vergelijking niet af.

Een bedrag zonder eenheid is onbruikbaar. Een klasse zonder toepassing ook.

Let op het jaartal en de methodeversie. Rekenmethoden worden herzien; uitkomsten uit verschillende versies zijn niet naast elkaar te leggen.

Let op wie de vergelijking maakt. Een fabrikant die zijn eigen product afzet tegen een alternatief, kiest de eenheid — en de keuze van de eenheid stuurt de uitkomst.

Zelf doen: de functionele eenheid opvragen, de levensduur navragen, bij hout naar het certificaat vragen en bij beton naar de cementsoort. Dat zijn vier vragen en ze kosten niets.

Zelf doen: binnen één toepassing kiezen op de milieuklasse die op het productblad staat.

Niet zelf doen: een milieuprestatieberekening maken. Daarvoor is een gegevensbestand nodig en een methode die je niet met een rekenblad benadert.

Niet zelf doen: op grond van een milieuvergelijking afwijken van een constructieve, brand- of geluidseis. Laat dat toetsen; een materiaal dat beter scoort maar niet voldoet, is geen keuze.

Voor nieuwe woningen en kantoren geldt een wettelijke grenswaarde voor de milieuprestatie van het gebouw. De berekening is verplicht bij de aanvraag van een omgevingsvergunning en wordt uitgedrukt in dezelfde eenheid als de schaduwprijs.

Voor bestaande bouw en voor verbouwingen geldt die grenswaarde niet. Daar is materiaalkeuze een vrije keuze, tenzij een opdrachtgever of een subsidieregeling er eisen aan stelt.

De methode achter de berekening is landelijk vastgelegd, evenals de gegevens over producten. Vraag bij een berekening welke versie is gebruikt.

Bij hout speelt herkomst een rol die verder gaat dan de milieuprestatie: er gelden regels tegen het op de markt brengen van hout uit illegale kap.