Ventilatie en binnenklimaat in een woning

Binnenklimaat is de verzamelnaam voor de lucht waarin je woont: hoe warm, hoe vochtig, hoe vers, en wat er verder in zit. Ventilatie is het middel waarmee je dat stuurt.

Dit artikel gaat over de vier ventilatiesystemen die in Nederlandse woningen voorkomen, over wat je kunt meten, over wat er misgaat, en over de volgorde waarin je een klacht aanpakt.

Ventileren is verse lucht aanvoeren en vervuilde lucht afvoeren. Dat gebeurt continu, in een hoeveelheid die past bij het aantal mensen en bij wat er in huis gebeurt.

Er zijn vier systemen. Volledig natuurlijk: toevoer via roosters en kieren, afvoer via kanalen op natuurlijke trek. Dat is de oudste vorm en hij hangt af van wind en van temperatuurverschil, dus hij levert het minst op de dagen dat je hem het meest nodig hebt.

Natuurlijke toevoer met mechanische afvoer: roosters in de gevel, een afzuigbox die lucht wegtrekt uit keuken, badkamer en toilet. Dit is het meest voorkomende systeem in naoorlogse woningen.

Mechanische toevoer en afvoer, met warmteterugwinning: balansventilatie. Beide richtingen mechanisch, met een warmtewisselaar die de warmte uit de afvoerlucht overdraagt aan de toevoerlucht.

En de vierde: vraaggestuurd, waarbij sensoren voor kooldioxide of vocht de hoeveelheid per ruimte regelen.

Wat je kunt meten, zijn drie dingen. Temperatuur, dat spreekt voor zich. Relatieve luchtvochtigheid: tussen ongeveer veertig en zestig procent is comfortabel; structureel hoger geeft schimmel en huisstofmijt, structureel lager geeft droge lucht. En kooldioxide, dat geen gevaar is bij deze concentraties maar een uitstekende maat voor hoeveel van de lucht die je inademt al eerder is uitgeademd.

Waar het misgaat, is bijna altijd de combinatie van isoleren en kierdichten zonder de ventilatie mee te nemen. Een woning die vroeger via kieren ventileerde en nu luchtdicht is, heeft geen toevoer meer. Het vocht dat een huishouden per dag produceert — enkele liters — blijft dan binnen.

De tweede fout is onderhoud. Een afzuigbox waarvan de filters nooit zijn vervangen en de ventielen dichtzitten, levert een fractie van wat hij zou moeten leveren, en hij maakt meer geluid. Dat geluid is de reden dat mensen hem lager zetten of uitschakelen, en dan is de cirkel rond.

De derde is de doorstroming binnen de woning. Toevoer in de woonkamer en slaapkamers, afvoer in keuken, badkamer en toilet: daartussen moet lucht kunnen stromen. Deuren zonder spleet aan de onderkant onderbreken die route.

Ruik bij thuiskomst. De geur van je eigen woning is de goedkoopste aanwijzing dat er te weinig wordt geventileerd.

Meet de luchtvochtigheid met een hygrometer, over meerdere weken, in verschillende ruimten.

Meet kooldioxide in de slaapkamer over een nacht. Onder 800 deeltjes per miljoen is goed; boven 1.200 wordt er te weinig geventileerd.

Doe de papiertest: houd een vel papier bij elk afvoerventiel. Het hoort te blijven plakken.

Kijk of er toevoer is: roosters in de gevel of in de kozijnen, en of die openstaan.

Kijk of deuren een spleet aan de onderkant hebben, of dat de doorstroming is dichtgezet met tochtstrips en dikke vloeren.

Kijk naar de filters en de ventielen: wanneer zijn die voor het laatst schoongemaakt of vervangen?

Kijk naar condens op ramen in de ochtend, en naar schimmel in hoeken en achter kasten.

Zelf doen: de papiertest doen bij elk afvoerventiel.

Zelf doen: ventielen schoonmaken en filters vervangen, twee keer per jaar.

Zelf doen: meten met een hygrometer en een CO2-meter, over meerdere weken.

Zelf doen: controleren of roosters openstaan en of deuren doorstroming toelaten.

Zelf doen: afzuiging aanzetten vóór en na koken en douchen.

Niet zelf doen: het systeem waterzijdig van de lucht inregelen; dat vraagt meten per ventiel.

Niet zelf doen: kanalen aansluiten of verleggen bij een collectief systeem.

Wat je nooit moet doen: het ventilatiesysteem uitzetten omdat het geluid maakt of tocht. Een woning zonder ventilatie wordt binnen weken vochtig, en dat probleem is groter dan het geluid.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan de ventilatiecapaciteit per ruimte, met een lager niveau voor bestaande bouw dan voor nieuwbouw.

Bij verbouw geldt het rechtens verkregen niveau als ondergrens. Kierdichting die de toevoer wegneemt zonder vervanging, is een verslechtering.

Voor nieuwbouw geldt daarnaast een eis aan de luchtdoorlatendheid van de schil; die twee eisen horen bij elkaar en worden in de praktijk los van elkaar behandeld.

Voor subsidie op isolatiemaatregelen kan een eis gelden dat de ventilatie op orde is of wordt gebracht. Toets de voorwaarden vóór de opdracht.

Bij een huurwoning is een ventilatiesysteem dat niet naar behoren functioneert een gebrek. Aan de lijst die de Huurcommissie hanteert zijn energetische gebreken toegevoegd; raadpleeg de actuele lijst.

In een appartementengebouw is een collectief ventilatiesysteem gemeenschappelijk, en zijn de kanalen dat ook. Individuele ingrepen aan een gedeeld kanaal verstoren de balans van het geheel.