Ventilatiesystemen: van natuurlijk tot balansventilatie

Een woning moet lucht verversen: verse lucht binnen, vochtige en vervuilde lucht eruit. Dat gebeurt op vier manieren, en welke jouw woning heeft, bepaalt wat je kunt verwachten, wat je moet onderhouden en wat er misgaat.

De vier systemen worden aangeduid met de letters A tot en met D, naar toevoer en afvoer. Dit artikel legt uit wat ze doen, wat de sterke en zwakke punten zijn, en wat er per systeem aan onderhoud hoort.

Bij systeem A zijn zowel de toevoer als de afvoer natuurlijk: roosters in de gevel, kanalen naar het dak, en de drijvende kracht is het temperatuurverschil en de wind. Dat werkt op een koude, winderige dag goed en op een windstille warme dag nauwelijks.

Bij systeem B is de toevoer mechanisch en de afvoer natuurlijk. Dit komt in Nederlandse woningen zelden voor.

Bij systeem C is de toevoer natuurlijk via roosters, en de afvoer mechanisch via een box met kanalen naar keuken, badkamer en toilet. Dit is het meest voorkomende systeem in de Nederlandse woningvoorraad.

Bij systeem D zijn toevoer en afvoer beide mechanisch, met een unit die de warmte uit de afgevoerde lucht overdraagt aan de toegevoerde lucht. Dat is balansventilatie met warmteterugwinning, en het is standaard in recente nieuwbouw.

De rode draad is dat toevoer en afvoer op elkaar moeten zijn afgestemd. Systeem C zonder open roosters is een afzuigsysteem zonder toevoer, en dan trekt de lucht via kieren, via de schoorsteen of via het toilet naar binnen. Systeem D met vervuilde filters levert nauwelijks lucht.

Elk systeem kent regelingen: handmatig, tijdgestuurd, vochtgestuurd of gestuurd op koolstofdioxide. Hoe fijnmaziger de sturing, hoe beter de balans tussen luchtkwaliteit en energieverlies.

Kijk of er ventielen in het plafond of de wand zitten in keuken, badkamer en toilet, en of er een box op zolder of in een kast staat. Dat wijst op systeem C of D.

Kijk of er ook toevoerventielen in de woonkamer en de slaapkamers zitten. Zijn die er, dan is het systeem D. Zitten er alleen afvoerventielen en roosters in de kozijnen, dan is het systeem C.

Zitten er geen ventielen maar wel roosters en kanalen naar het dak, dan is het systeem A.

Doe de papiertest: houd een vel keukenpapier tegen een afvoerventiel. Blijft het hangen, dan wordt er afgezogen.

Kijk naar de filters. Systeem D heeft filters die elk halfjaar moeten worden vervangen; systeem C heeft geen filters maar wel ventielen en een box die vervuilen.

Kijk of de kanalen ooit zijn gereinigd. In een systeem C dat twintig jaar draait, zit een aanzienlijke laag vet en stof in het keukenkanaal.

Zelf doen: vaststellen welk systeem je hebt.

Zelf doen: de papiertest op elk afvoerventiel, en controleren of de toevoerroosters open en schoon zijn.

Zelf doen: filters vervangen bij systeem D en ventielen schoonmaken bij systeem C.

Zelf doen: zorgen voor ruimte onder de binnendeuren, zodat de lucht kan doorstromen.

Zelf doen: de stand van de box afstemmen op het gebruik, en hem niet uitzetten.

Niet zelf doen: het systeem inregelen of uitbreiden.

Niet zelf doen: kanalen reinigen; dat vraagt apparatuur.

Wat je nooit moet doen: roosters en ventielen dichtplakken tegen tocht of geluid. Dat is de ventilatie uitschakelen, en dat komt terug als vocht.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan de capaciteit voor luchtverversing. Voor bestaande bouw geldt een minimumeis per verblijfsruimte, te bepalen volgens NEN 8087; bij nieuwbouw ligt de eis hoger en wordt gerekend volgens NEN 1087 en de energieprestatienorm.

Bij nieuwbouw hoort een ingeregelde installatie te worden opgeleverd, met een inregelrapport. Vraag dat bij de oplevering.

Bij verbouw moet de ventilatie voldoen aan de eis voor de woning zoals die na de ingreep is. Na-isolatie zonder aanpassing van de ventilatie voldoet dus niet.

Bij een appartement met een collectief kanaal is dat kanaal gemeenschappelijk. Een afzuigkap met motor aansluiten op een collectief kanaal is doorgaans niet toegestaan.

Bij een huurwoning is een niet-werkende ventilatie een gebrek; in het gereguleerde segment kan de Huurcommissie de huur tijdelijk verlagen.

Bij een open verbrandingstoestel is voldoende luchttoevoer een veiligheidseis.