Balansventilatie krijgt onterecht de schuld

Balansventilatie voert mechanisch lucht aan en af, en wint in een warmtewisselaar de warmte terug uit de lucht die naar buiten gaat. Dat levert bij een goed geïsoleerde woning een reële besparing op en het geeft, mits ingeregeld, een constante luchtkwaliteit zonder tocht. Dat is de bedoeling. Wat er in de praktijk van terechtkomt, hangt af van drie dingen die alle drie onderhoud zijn.

Het eerste is het filter. Een balansventilatie-unit heeft filters die twee keer per jaar vervangen horen te worden. Een vervuild filter knijpt de luchtstroom af, waardoor het systeem harder moet werken voor minder resultaat: meer geluid, minder ventilatie, hoger verbruik. Filters kosten weinig en worden zelden vervangen, omdat de unit meestal op een zolder of in een kast hangt waar niemand komt en er geen alarm afgaat.

Het tweede zijn de kanalen. In tien tot vijftien jaar slaat er stof en vet neer in de toevoer- en afvoerkanalen. Dat vermindert de doorlaat en het is bovendien de reden dat mensen klagen over de geur: die komt niet uit de warmtewisselaar maar uit het kanaal. Kanaalreiniging is een gespecialiseerde klus die per woning of per complex wordt gedaan, en die in vrijwel geen enkel onderhoudscontract standaard zit.

Het derde is het inregelen. Bij oplevering hoort elk ventiel te worden ingesteld op de berekende hoeveelheid lucht, en dat gebeurt lang niet altijd. Een niet-ingeregeld systeem blaast te veel in de ene kamer en te weinig in de andere. De bewoner ervaart dat als tocht in de slaapkamer en bedompte lucht in de woonkamer, en concludeert dat balansventilatie niet deugt. Inregelen is een handeling van een halve dag die het karakter van de installatie volledig verandert.

Dan de klacht over droge lucht, want die is echt en verdient een eerlijk antwoord. In de winter is buitenlucht droog, en elk ventilatiesysteem brengt die droge lucht binnen. Balansventilatie doet dat effectiever dan een raam, en daarom valt het meer op. De oplossing is niet minder ventileren maar minder ventileren dán nodig: een systeem dat op vraagsturing werkt, met CO2- of vochtsensoren, ventileert alleen wanneer het moet. Bij een systeem zonder sturing is een lagere basisstand in de winter een verdedigbare aanpassing, mits je bij douchen en koken opschakelt.

Het geluid tot slot. Dat komt in de meeste gevallen niet uit de unit maar uit de kanalen: te krappe diameters, scherpe bochten, of een ventiel dat te ver dicht is gedraaid waardoor de lucht er met hoge snelheid langs moet. Dat is een ontwerpkwestie en soms te verhelpen door het ventiel juist verder open te zetten en de unit een stand lager, wat contra-intuïtief is en vaak werkt.

Wat je hieruit meeneemt is een volgorde. Voordat je concludeert dat het systeem niet deugt: vervang de filters, laat het systeem inregelen, en laat bij een installatie ouder dan tien jaar de kanalen inspecteren. Die drie samen kosten aanzienlijk minder dan een nieuwe installatie en lossen het merendeel van de klachten op.

En één ding dat je niet moet doen: het systeem uitzetten. Een woning met balansventilatie is ontworpen zonder ventilatieroosters in de gevel. Zet je de unit uit, dan is er geen ventilatie meer, alleen nog wat er via kieren binnenkomt — en bij een goed geïsoleerde woning is dat vrijwel niets. Dat is de kortste route naar een vochtprobleem in een woning die daar het slechtst tegen kan.

Beeld en bijschriften

Aanbevolen: een vervuild filter naast een nieuw, met het gemeten debiet en het geluidsniveau erbij.

Aanvullend beeld: de binnenkant van een afvoerkanaal na twaalf jaar, met de stof- en vetaanslag.

Een ventielenoverzicht vóór en na inregelen, met de luchthoeveelheid per ruimte.

Een unit op zolder waar niemand komt - de reden dat de filters blijven zitten.

Veelgestelde vragen

Waarom heeft balansventilatie zo'n slechte naam? Omdat klachten over geluid, tocht en droge lucht worden toegeschreven aan het systeem terwijl het onderhoud ontbreekt.

Hoe vaak moeten de filters worden vervangen? Twee keer per jaar; een vervuild filter geeft meer geluid, minder ventilatie en een hoger verbruik.

Wanneer moeten de kanalen worden gereinigd? Na tien tot vijftien jaar; de geur waarover mensen klagen komt uit het kanaal en niet uit de wisselaar.

Wat doet inregelen? Het stelt elk ventiel in op de berekende hoeveelheid lucht; dat verandert het karakter van de installatie volledig.

Is de lucht echt droger? In de winter is buitenlucht droog en elk systeem brengt die binnen; vraagsturing met sensoren beperkt dat.

Waar komt het geluid vandaan? Meestal uit de kanalen: te krappe diameters, scherpe bochten of een ventiel dat te ver dicht staat.

Mag ik de unit uitzetten? Nee. Zonder gevelroosters is er dan vrijwel geen ventilatie meer, met een vochtprobleem tot gevolg.