Luchtkanalen in huis: geluid, lekverlies, isolatie en reiniging

Deze pagina gaat over de luchtkanalen in een eengezinswoning of een appartement: de kanalen van de mechanische afvoer, de aan- en afvoerkanalen van een systeem met warmteterugwinning, het kanaal van de afzuigkap en de afvoer van een wasdroger. Het gaat over de kanalen zelf en niet over de keuze van het systeem; welk systeem bij je woning past en wat een box kost, staan elders.

Je komt dit tegen bij een klacht, bij een verbouwing waarbij het plafond toch open gaat, bij het vervangen van een box, en bij de oplevering van nieuwbouw. Op dat laatste moment is aanpakken het goedkoopst, omdat de kanalen nog bereikbaar zijn.

Collectieve stelsels in een wooncomplex, waarbij meerdere woningen op één schacht zitten, hebben eigen regels en vallen hierbuiten, al gelden de technische punten net zo goed.

Een kanalenstelsel verplaatst lucht met een ventilator die een drukverschil maakt. Elke bocht, elke vernauwing, elk stuk ribbelslang en elk vervuild ventiel kost druk. Loopt de weerstand op, dan gaat de ventilator harder werken, en met het toerental stijgt het geluid.

Het geluid heeft drie wegen. De ventilator maakt geluid dat via de lucht door het kanaal reist en bij het ventiel de kamer in komt. De luchtstroom zelf maakt geluid als de snelheid te hoog is, te horen als ruis of gesis bij een half dichtgedraaid ventiel of in een te smal kanaal. En de box maakt trillingen die via kanaal en beugels in de constructie komen, waarna je ze als brommen in een andere kamer terughoort. Een vuistregel voor stilte is een lage luchtsnelheid: in het hoofdkanaal ongeveer drie meter per seconde en in de aftakkingen daaronder.

Lekverlies is het tweede mechanisme. Kanaaldelen worden in elkaar geschoven en de naad wordt niet altijd getapet of gekit. Bij een afvoerstelsel zuigt de box dan lucht uit de kruipruimte of de schacht aan in plaats van uit de badkamer. Bij een stelsel met warmteterugwinning verdwijnt de voorverwarmde lucht in een onverwarmde zolder.

Flexibele slang is de grootste veroorzaker van beide problemen tegelijk. De ribbels remmen de lucht sterk af, een doorhangende slang vormt een lus waarin stof en vocht blijven staan, en de aansluiting op het ventiel is vaak alleen om de nippel geschoven.

Condens is het derde mechanisme. Een kanaal met buitenlucht dat door een warme zolder loopt, is kouder dan de lucht eromheen. Aan de buitenkant slaat vocht neer, en dat druppelt op het plafond eronder. Isolatie met een dampdichte mantel en dichtgeplakte naden voorkomt dat. Vervuiling is het vierde, en groeit langzaam: vet uit de keuken, pluis uit de wasdroger, stof uit de oplevering.

Luister eerst. Ruis die verandert als je een ventiel iets opendraait, komt uit de luchtstroom. Een constante bromtoon die je ook in een kamer zonder ventiel hoort, komt via de constructie. Een fluittoon bij hogere standen wijst op een vernauwing of een scherpe bocht vlak bij het ventiel.

Doe daarna de vellentest. Houd een vel keukenpapier tegen een afvoerventiel op de hoogste stand; blijft het niet plakken, dan is de afvoer te zwak. Kijk meteen in het ventiel en in de eerste tientallen centimeters kanaal: een vette laag in de keuken, een pluislaag bij de wasdroger of een grijze viltlaag in de badkamer betekent dat er nooit is gereinigd.

Zoek naar overspraak. Hoor je bij het ventiel gesprekken uit een andere kamer, dan lopen twee ruimten via hetzelfde kanaal en zonder demping op elkaar aan.

Ga op zolder of in de kruipruimte kijken waar het kanaal loopt. Ongetapete naden, doorhangende flexibele slang, een geknikte bocht, een kanaal zonder isolatie in een koude ruimte: elk daarvan is met het blote oog vast te stellen. Een druppelspoor op het plafond onder zo'n traject wijst op condens en niet op een daklekkage.

Het sluitende bewijs is een meting. Een installateur meet met een luchtvolumemeter per ventiel wat er in en uit gaat, en zet dat naast de vereiste hoeveelheid.

Zelf doen kun je het schoonmaken van de ventielen. Markeer de stand eerst met een stift op de steel, was het ventiel in warm water met afwasmiddel en plaats het terug tot de markering. Dit is de handeling met het meeste effect en die het vaakst wordt overgeslagen. Vervang daarnaast de filters van een unit met warmteterugwinning elk half jaar.

Zelf doen kun je de bereikbare naden op zolder of in de kruipruimte tapen, en een doorhangende flexibele slang strak trekken en beugelen. Elke lus die je eruit haalt, scheelt weerstand. Ook de pluis uit de afvoer van de wasdroger halen hoort hierbij.

Niet zelf doen kun je het inregelen. Dat vraagt een luchtvolumemeter en kennis van de vereiste hoeveelheden per ruimte. Zelf ventielen dichtdraaien om ruis te dempen, brengt de woning onder de vereiste ventilatie en levert vocht en schimmel op.

Niet zelf doen kun je het reinigen van de kanalen, want dat gebeurt met roterende borstels en afzuiging en een verkeerde aanpak duwt het vuil verder het stelsel in. Laat ook doorvoeren door een brandscheiding en wijzigingen aan een collectief stelsel over aan een installateur.

De ventilatiecapaciteit van een woning is voorgeschreven in het Besluit bouwwerken leefomgeving, met eisen per soort ruimte en een aparte eis voor de spuivoorziening. Het Bouwbesluit 2012 was de voorganger. De regels gaan over de hoeveelheid lucht die het systeem moet kunnen leveren en schrijven geen kanaalsoort voor. Voor installatiegeluid geldt bij nieuwbouw een grens in een verblijfsruimte van dezelfde woning; bij bestaande bouw is die grens er niet op dezelfde manier, en daarom is een ruisklacht in een oudere woning zelden met de regelgeving op te lossen.

Bij oplevering hoort een prestatieverklaring of een inregelrapport van het ventilatiesysteem. Vraag daarom, want zonder gemeten waarden per ventiel is later niet vast te stellen of het stelsel ooit heeft voldaan. Onder de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen hoort dit bij het dossier dat je krijgt.

Waar een kanaal een brandscheiding passeert, moet die scheiding intact blijven met een brandmanchet of een brandklep. Een kanaal dat zomaar door een brandwerende wand of vloer is geboord, is een gebrek.

In een woning met een open verbrandingstoestel kan een krachtige afzuiging onderdruk maken en verbrandingsgassen naar binnen trekken. Bij een huurwoning is het systeem verder de verantwoordelijkheid van de verhuurder; het schoonhouden van ventielen en filters valt onder de kleine herstellingen die de huurder doet.