Bodemonderzoek bij een bouwplan: de twee-uursgrens en de 50 m²

Ons artikel over de bodemonderzoeken die je nodig hebt zet de soorten onderzoek op een rij. Dit artikel gaat over de vraag die daaraan voorafgaat: wanneer je bouwplan überhaupt in dit regime valt. Want dat hangt aan twee grenzen, en beide zijn verrassend concreet: twee uur per dag en 50 m².

Die grenzen beantwoorden de vraag die bij vrijwel elke aanbouw of bijgebouw opkomt. Een schuur van 20 m² is geen bodemgevoelig gebouw. Een serre waarin je woont, is dat wel. Een garage waar je alleen de auto zet, zit in het grijze gebied — en de maatstaf is of aannemelijk is dat er meer dan twee uur aaneengesloten mensen zijn.

Wat hier niet staat, is welk onderzoeksprotocol je moet volgen of wat een onderzoek kost. Dit gaat over het toepassingsbereik en over waar de waarden vandaan komen.

Het regime draait om twee begrippen die je los moet houden: het bodemgevoelige gebouw en de bodemgevoelige locatie.

Een bodemgevoelig gebouw is een gebouw of een gedeelte van een gebouw dat de bodem raakt, voor zover aannemelijk is dat personen er meer dan twee uur per dag aaneengesloten aanwezig zullen zijn. Een woonschip en een woonwagen zijn ook bodemgevoelige gebouwen.

Daar staan twee dingen in die de uitkomst bepalen. «Dat de bodem raakt» sluit een gebouw op palen boven het maaiveld of een verdieping zonder bodemcontact uit. En «voor zover» maakt het mogelijk dat een gedeelte van een gebouw bodemgevoelig is en een ander gedeelte niet: een woonkeuken op de grond wel, een aangrenzende kruipruimte of garage mogelijk niet.

De twee uur is geen gevoelsmaatstaf maar een aannemelijkheidstoets over het beoogde gebruik. Een berging waarin je twee keer per week tien minuten bent, haalt die grens niet. Een thuiswerkkamer, een slaapkamer, een woonkamer of een praktijkruimte haalt hem wel.

En dan de uitzondering die het vaakst van toepassing is: een bijbehorend bouwwerk van ten hoogste 50 m² wordt niet beschouwd als een bodemgevoelig gebouw. Dat is een harde maatvoering en zij haalt het grootste deel van de particuliere bijgebouwen, aanbouwen en uitbouwen uit dit regime — ook als er wel langer dan twee uur mensen in zijn. Vijftig m² is een flinke uitbouw.

Een bodemgevoelige locatie is breder dan de voetafdruk van het gebouw. Als bodemgevoelige locaties worden in ieder geval beschouwd: de locatie waarop een bodemgevoelig gebouw is toegelaten op grond van een omgevingsplan of een omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit; een onmiddellijk aan zo'n gebouw grenzende aaneengesloten tuin of een daaraan grenzend aaneengesloten terrein; en de tuin of het terrein grenzend aan een toegelaten woonschip of woonwagen.

De tuin hoort er dus bij. Dat is logisch — kinderen spelen in de tuin en mensen tuinieren erin — maar het verrast wie denkt dat alleen de bouwplek telt.

De waarden zelf staan in het omgevingsplan. Het Besluit kwaliteit leefomgeving instrueert de gemeente: een omgevingsplan bevat waarden voor de toelaatbare kwaliteit van de bodem voor het bouwen van een bodemgevoelig gebouw op een bodemgevoelige locatie, voor de aangewezen stoffen die de gezondheid bedreigen, uitgedrukt in milligram per kilo droge stof. Een plan kan per gebied of per gebruiksfunctie verschillende waarden bevatten — een woonwijk en een bedrijventerrein hoeven niet dezelfde grens te hebben.

Bij het vaststellen van die waarden wordt rekening gehouden met de interventiewaarden bodemkwaliteit. Die komen uit een bijlage bij het Besluit activiteiten leefomgeving, en zij vormen het ijkpunt waar de gemeentelijke waarden op teruggrijpen.

Naast het toelaten van de bouwactiviteit is er een subparagraaf over nazorg, en een over de aanwijzing van bodembeheergebieden en de indeling van de landbodem in bodemfunctieklassen. Dat laatste bepaalt mede welke kwaliteit waar nodig is.

Raakt het bouwwerk de bodem? Een bouwwerk op palen of een verdieping zonder bodemcontact valt buiten de omschrijving.

Hoe lang zijn er mensen? De maatstaf is of aannemelijk is dat personen meer dan twee uur per dag aaneengesloten aanwezig zullen zijn. Beschrijf het beoogde gebruik, niet het huidige.

Hoe groot is het bijbehorend bouwwerk? Ten hoogste 50 m²: dan is het geen bodemgevoelig gebouw. Meet nauwkeurig, want dit is een harde grens.

Is het een woonschip of woonwagen? Die zijn uitdrukkelijk wél bodemgevoelig gebouw — anders dan bij de regels over geluid en trillingen, waar ze juist zijn uitgezonderd.

Hoort de tuin erbij? De onmiddellijk aangrenzende aaneengesloten tuin of het aangrenzende terrein is bodemgevoelige locatie.

Wat staat er in het omgevingsplan? De waarden en de bodemfunctieklasse staan daar, en kunnen per gebied verschillen. Dat is de plek om te kijken, niet een landelijke lijst.

Is er een historische aanwijzing? Een voormalige tankplaats, een sloot die is gedempt, een oude olietank: dat zijn de aanleidingen waarom een waarde in beeld komt.

Zelf kun je de toets doen die bepaalt of je in dit regime zit. Meet het oppervlak van het bouwwerk nauwkeurig en vergelijk het met de 50 m². Beschrijf het beoogde gebruik per ruimte en bepaal of aannemelijk is dat er meer dan twee uur per dag aaneengesloten mensen zijn. Bekijk of het bouwwerk de bodem raakt.

Zelf kun je ook het historisch spoor volgen. Zoek oude luchtfoto's en kaarten, kijk of er een sloot is gedempt, of er een tank heeft gelegen, of er een bedrijf heeft gezeten. Vraag bij de gemeente op welke bodemfunctieklasse en welke waarden er voor jouw perceel in het omgevingsplan staan, en of er eerder onderzoek bekend is.

Wat je niet zelf doet, is het onderzoek. De waarden zijn uitgedrukt in milligram per kilo droge stof en komen uit een analyse door een erkend laboratorium, op grond van een monsterneming volgens protocol. Een thuistest bestaat niet voor deze stoffen, en een onderzoek dat niet volgens protocol is uitgevoerd, haalt de procedure niet.

De regels staan in het Besluit kwaliteit leefomgeving, in de subparagraaf over het toelaten van een bouwactiviteit op een bodemgevoelige locatie. Dat besluit richt zich tot de gemeente: het schrijft voor wat er in een omgevingsplan moet staan.

Artikel 5.89g bepaalt het toepassingsbereik en definieert het bodemgevoelige gebouw, met de twee-uursmaatstaf, met het woonschip en de woonwagen, en met de uitzondering voor een bijbehorend bouwwerk van ten hoogste 50 m². Artikel 5.89h definieert de bodemgevoelige locatie en rekent daar de onmiddellijk aangrenzende aaneengesloten tuin of het aangrenzende terrein bij.

Artikel 5.89i draagt de gemeente op in het omgevingsplan waarden op te nemen voor de toelaatbare bodemkwaliteit, voor de in bijlage XIIIa aangewezen stoffen die de gezondheid bedreigen, in milligram per kilo droge stof, en staat toe dat die waarden per gebied of per gebruiksfunctie verschillen. Artikel 5.89j bepaalt dat bij het vaststellen van die waarden rekening wordt gehouden met de interventiewaarden bodemkwaliteit uit bijlage IIA bij het Besluit activiteiten leefomgeving.

Daarnaast zijn er subparagrafen over nazorg en over de aanwijzing van bodembeheergebieden en de indeling van de landbodem in bodemfunctieklassen.