Staal in een woning: liggers, kolommen en waar het misgaat

Staal komt in woningen op een beperkt aantal plekken voor: als latei boven een opening, als ligger bij een doorbraak, als kolom onder een geconcentreerde last, en als draagconstructie bij een aanbouw of een dakopbouw.

Staal is sterk en slank, en dat maakt het aantrekkelijk. Er zijn drie dingen die je erover moet weten: het roest wanneer het nat wordt, het verliest zijn sterkte bij brand, en het geleidt warmte uitzonderlijk goed. Alle drie hebben gevolgen voor de detaillering.

Een stalen ligger overbrugt een opening en draagt de belasting naar de opleggingen aan weerszijden. De maat volgt uit de overspanning en de belasting, en bij een woning is doorbuiging vaak maatgevend en niet sterkte: een ligger die veilig is maar te veel doorbuigt, geeft scheuren in het metselwerk erboven.

De oplegging is minstens zo belangrijk als de ligger zelf. De last komt geconcentreerd op een klein oppervlak, en het metselwerk of het beton eronder moet dat aankunnen. Daarom komt er een stalen oplegplaat en soms een kolom of een verzwaarde poer die de last tot in de fundering brengt.

Roest is het eerste risico. Staal in een spouw, in een gevel of in een vochtige kruipruimte roest, en roest zet uit tot zeven keer het volume. Dat is de oorzaak van uitgeduwd metselwerk boven ramen.

Brand is het tweede. Onbeschermd staal verliest bij ongeveer vijfhonderd graden het grootste deel van zijn sterkte, en dat is bij een woningbrand binnen minuten bereikt. Waar een stalen ligger een brandwerende functie moet hebben, wordt hij bekleed of gecoat.

De warmtegeleiding is het derde. Een stalen profiel dat van binnen naar buiten doorloopt, is een koudebrug van formaat. Dat is de reden dat een balkonligger of een doorlopend profiel thermisch onderbroken hoort te zijn.

Een stalen ligger boven een doorbraak herken je aan een verlaagde koof, aan een dikkere afwerking op die plek, of aan het geluid bij aftikken.

Met een magneet vind je staal onder stucwerk. Dat is de eenvoudigste test die er is.

Roest herken je aan bruine doorslag in het voegwerk, aan uitduwen van metselwerk, en aan opbollen van een afwerking op de plek waar het staal zit.

Kijk bij een aanbouw of een dakopbouw naar de kolommen en naar hun voet. Een stalen kolom die direct op beton of op de bestrating staat, roest bij de voet weg; er hoort een voetplaat te zitten die vrij van water blijft.

Bij een bestaande doorbraak: vraag naar de berekening en naar de foto's van de uitvoering. Een ligger met een te kleine oplegging of zonder brandwerende bekleding waar die nodig was, is achteraf lastig te beoordelen zonder openmaken.

Doorbuiging herken je aan een scheur in het metselwerk boven de ligger, of aan een deur die niet meer sluit in een wand die op de ligger staat.

Zelf doen: met een magneet opzoeken waar staal zit.

Zelf doen: de gevel beoordelen op roestdoorslag en op uitduwen boven openingen.

Zelf doen: de voet van een stalen kolom in een berging of aanbouw controleren op roest en op staand water.

Zelf doen: bereikbaar staal in een droge ruimte reinigen en conserveren.

Niet zelf doen: een ligger plaatsen of vervangen.

Niet zelf doen: beoordelen of een bestaande ligger voldoet.

Wat je nooit moet doen: een stalen ligger inkorten, doorboren of aanpassen. De sterkte van een profiel zit precies in de vorm die je dan verandert.

Voor staalconstructies wordt gerekend volgens de Eurocode voor staalconstructies met de Nederlandse bijlage.

Voor doorbuiging gelden grenswaarden die bij woningbouw vaak maatgevend zijn. Een ligger die aan de sterkte-eis voldoet maar te veel doorbuigt, veroorzaakt schade in het metselwerk erboven.

Het aanbrengen van een stalen ligger of kolom is een wijziging van de draagconstructie en daarmee vergunningplichtig, met berekening.

Waar een constructie een brandwerende functie heeft, gelden eisen aan de brandwerendheid met betrekking tot bezwijken. Bij een woningscheidende constructie is dat aan de orde; bij een doorbraak binnen één woning meestal niet, maar dat volgt uit de situatie en niet uit een vuistregel.

Staal in de gevel moet worden beschermd tegen corrosie. Verzinken of coaten is de gangbare manier; de te kiezen klasse hangt af van de omgeving.

Bij een appartement is een ligger in een gemeenschappelijke constructie een zaak van de vereniging.