Warmte-koudeopslag in een wooncomplex: hoe een WKO werkt, wat hij kost en wat er misgaat

Deze pagina is voor de vereniging van eigenaars, de VvE-beheerder en de technisch beheerder van een wooncomplex dat op een WKO is aangesloten of dat overweegt. Ze legt uit hoe het systeem werkt, waaraan u ziet dat het niet goed werkt, wat het kost, welke regels gelden en welke vragen u aan een exploitant stelt.

Het gaat over open bodemenergiesystemen met grondwaterbronnen, het type dat bij wooncomplexen het meest voorkomt. De warmtepomp zelf, de afgifte in de woning en het verduurzamingsbesluit in de vergadering staan op eigen pagina's.

Een open systeem bestaat meestal uit een doublet: twee putten in hetzelfde watervoerende zandpakket, tientallen tot ruim honderd meter diep, ver genoeg uit elkaar zodat de warme en de koude bel elkaar niet raken. Het opgepompte grondwater gaat door een warmtewisselaar in de technische ruimte en stroomt via de andere put weer de bodem in. Het water zelf komt nergens in het gebouw; het geeft alleen zijn temperatuur af aan een gescheiden kringloop.

In het stookseizoen levert de warme bron water van rond de vijftien graden. Te koud om mee te verwarmen, dus tilt een warmtepomp die temperatuur op naar dertig tot vijfenveertig graden voor de vloerverwarming. Die warmtepomp staat centraal in het ketelhuis, of er staat een klein toestel per woning op een lauw middennet. Voor warm tapwater is een extra stap nodig: een tweede compressor, een aparte boiler of elektrische naverwarming.

In de zomer koelt hetzelfde systeem. Koud grondwater gaat rechtstreeks door de vloerverwarming of de convectoren, zonder dat de warmtepomp aan hoeft. Die passieve koeling kost bijna alleen pompenergie, en ze houdt de balans in stand: de warmte die uit de woningen komt laadt de warme bron weer op.

Die balans is de kern. Een systeem dat elk jaar meer warmte uit de bodem haalt dan het erin stopt, koelt zijn eigen bron af. Bewoners merken dat als een tekortschietende verwarming en als een oplopende elektriciteitsrekening, want de warmtepomp moet een groter temperatuurverschil overbruggen. Regeneratie kan met koeling, met een droge koeler op het dak, met zonnecollectoren of met warmte uit ventilatielucht.

Meten hoort erbij. Zonder werkende debietmeters, temperatuurvoelers en energiemeters valt niet vast te stellen of de installatie levert wat het contract belooft. Bij complexen uit de eerste generatie staan die meters vaak jarenlang op een storing.

Warm tapwater dat traag op temperatuur komt of tijdens piekuren wegvalt. Klaagt een deel van het complex op koude ochtenden over lauw douchewater, kijk dan naar de capaciteit en de regeling en niet naar de individuele kraan.

Woningen die het in februari niet warm krijgen terwijl de installatie voluit draait. Bij een lage brontemperatuur levert de warmtepomp minder vermogen dan op papier.

Een elektriciteitsrekening van de gemeenschappelijke installatie die per jaar stijgt zonder dat het tarief verandert. Dat is het duidelijkste signaal van een bron die uit balans loopt of van een warmtepomp die te vaak op de elektrische naverwarming terugvalt.

Bronnen die maar in één richting werken. Wordt er in de zomer niet gekoeld omdat de kleppen defect zijn of omdat het koelseizoen is uitgeschakeld, dan laadt de warme bron niet op.

Meetgegevens die niemand kan tonen. Een exploitant zonder jaarrapportage van onttrokken en geïnfiltreerde hoeveelheden en temperaturen voldoet niet aan de vergunning en kan geen prestatie aantonen.

Drukverlies in de bronkring, zand in het filter en een pomp die vaker uitvalt. Putverstopping door ijzer, mangaan of fijn zand is de meest voorkomende technische storing en vraagt regeneratie van de put.

Zelf te doen is het dossier op orde brengen. Verzamel de vergunning met de voorschriften, het leveringscontract met de looptijd en de opzegtermijn, het onderhoudscontract, de laatste drie jaarrapportages en de meterstanden. Daar zit vrijwel altijd het antwoord op de vraag waarom de rekening oploopt.

Zelf te doen is het gesprek met de exploitant voeren met cijfers in de hand. Vraag naar de geleverde en onttrokken energie per jaar, de gemeten brontemperaturen, de draaiuren van de elektrische naverwarming, de seizoensprestatie van de warmtepompen en het aantal storingen.

Zelf te doen is bewoners uitleggen hoe ze met een lagetemperatuursysteem omgaan. Vloerverwarming reageert traag, dus de thermostaat 's nachts ver terugzetten kost meer dan het oplevert.

Niet zelf te doen is aan de bronnen komen. Een pomp trekken, een put regenereren of de kleppen van het bronnenveld verzetten is werk voor een gecertificeerd bedrijf, en ondeskundig ingrijpen kan de vergunning raken.

Niet zelf te doen is het beoordelen van de energiebalans of van de contractvoorwaarden. Laat dat doen door een adviseur die geen belang heeft bij de installatie. Een audit van € 4.000 tot € 12.000 verdient zich terug zodra blijkt dat het geleverde niet klopt met wat is afgesproken.

De Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving vormen het kader voor het gebouw en de installatie; het Bouwbesluit 2012 is de voorganger. Voor de bodemenergie gelden de regels over milieubelastende activiteiten: een open systeem is vergunningplichtig en de provincie is het bevoegd gezag. Een gesloten systeem valt onder een lichter regime met een melding bij de gemeente.

De vergunning legt vast hoeveel water er per jaar mag worden onttrokken en geïnfiltreerd, tussen welke temperaturen, en dat de energiebalans over een reeks van jaren sluitend moet zijn. Er hoort een meet- en registratieverplichting bij, met een jaarlijkse rapportage aan het bevoegd gezag. In gebieden met veel systemen naast elkaar kan de gemeente een interferentiegebied hebben aangewezen, met regels over onderlinge afstanden.

Ontwerp, boring, beheer en onderhoud zijn erkende werkzaamheden. Boorbedrijven en installateurs moeten gecertificeerd zijn, en de bijbehorende beoordelingsrichtlijnen stellen eisen aan de afdichting van de put en aan het buiten gebruik stellen van een bron. Vraag bij elke offerte het certificaat op.

Voor de levering aan de bewoners geldt de warmteregelgeving, met eisen aan het maximumtarief, de afrekening, de bemetering per woning en de storingsvergoeding. Van belang is wie de leverancier is: levert de exploitant rechtstreeks aan de bewoners, of koopt de vereniging in en verdeelt zij de kosten via de servicekosten? In het tweede geval draagt de vereniging zelf een deel van de verplichtingen. Voor het tapwater geldt daarnaast de zorgplicht rond legionella, en die vraagt bij lage systeemtemperaturen extra aandacht.