Waterinstallatie aanpassen

Over wat er komt kijken bij het verplaatsen, uitbreiden of vervangen van waterleidingen in een woning — bij een nieuwe badkamer, een keuken die verhuist, een buitenkraan, of een tappunt op zolder.

Het is werk dat er eenvoudig uitziet en dat op drie punten misgaat: de diameter, de temperatuurbeheersing en de beveiliging tegen terugstroming. Die drie hebben gemeen dat de gevolgen pas later zichtbaar worden — een zwakke douche, een legionellarisico, of vervuild water dat het openbare net in gaat.

Wat je zelf mag doen is ruimer dan bij gas of elektra: er is geen wettelijke certificeringsplicht voor werk aan de binneninstallatie. Wat er wél geldt is dat de installatie moet voldoen aan NEN 1006 en aan de Waterwerkbladen, en dat de eigenaar daarvoor verantwoordelijk is — ook wanneer hij het zelf heeft aangelegd.

De grens. Tot en met de watermeter is het net van het waterbedrijf. Alles daarachter is de binneninstallatie en die is van de eigenaar. Aan de meter en aan de aansluitleiding werk je niet zelf.

Wat de druk bij het tappunt bepaalt. De netdruk ligt doorgaans tussen twee en vier bar, en dat is ruim voldoende. Wat er bij de kraan overblijft, hangt af van het drukverlies: dat neemt toe met de lengte van de leiding, met een kleinere diameter, met elke bocht en koppeling, en met het aantal tappunten dat tegelijk openstaat.

Daar zit de meest gemaakte fout: een badkamer wordt verplaatst en er wordt met dezelfde diameter doorgetakt over een aanzienlijk grotere lengte. Op papier klopt het; onder de douche niet.

Wat de wachttijd op warm water bepaalt. De inhoud van de leiding tussen de warmwaterbron en het tappunt. Die moet er eerst uit voordat er warm water komt. Een lange, dikke leiding naar een badkamer op zolder betekent liters koud water en tientallen seconden wachten — elke keer opnieuw. Dat los je op met een kortere leiding of een decentraal toestel, niet met een zwaardere ketel.

Waarom temperatuur een ontwerpvraag is. Legionella groeit in stilstaand water tussen ongeveer 25 en 50 graden. Bij een aanpassing ontstaan twee klassieke risicosituaties: een dode leiding — een afgedopt stuk leiding van een verwijderd tappunt waar het water blijft staan — en een koudwaterleiding die opwarmt doordat hij naast de warmwaterleiding of door een warme schacht loopt. Zie het begrip waterleiding.

Waarom terugstroming geregeld is. Water dat de installatie in is gegaan, mag er niet terug uit. Bij een drukval kan een tuinslang die in een gieter of een vijver hangt water terugzuigen het net in, en dat komt dan bij de buren uit de kraan. Daarom kent elk type tappunt een voorgeschreven beveiligingsklasse, en is een buitenkraan zonder keerklep geen detail maar een overtreding.

Voordat je begint, is dit wat je wilt weten van de bestaande installatie:

Het materiaal. Koper is roodbruin en niet magnetisch. Verzinkt staal is grijs en wordt door een magneet aangetrokken — dat is corrosiegevoelig en slibt van binnen dicht. Een grijze, zachte leiding die met een mes te krassen is en waar geen magneet aan blijft hangen, kan lood zijn; laat dat onderzoeken. Meerlagenbuis en PEX zijn kunststof, vaak wit of grijs met een opdruk.

De diameter. Meet de buitenmaat. Hoofdleidingen zijn doorgaans 22 of 28 millimeter, verdeelleidingen 15 of 18.

Het systeem. Loopt er vanaf een verdeler één ononderbroken leiding naar elk tappunt, dan is het een verdelersysteem. Zijn er T-stukken in de vloer, dan is het aftakkend — en dan zitten er koppelingen op plaatsen waar je later niet bij kunt.

Signalen dat er iets niet klopt:

Een zwakke douche terwijl de keukenkraan goed loopt.

Bruin water na stilstand: corrosie in stalen leidingen.

Een koudwaterleiding die warm aanvoelt.

Een afgedopte leiding die nergens meer naartoe gaat.

Een buitenkraan of een cv-vulkraan zonder zichtbare beveiliging.

Tikkende geluiden bij het sluiten van een kraan: waterslag.

Een watermeter die doorloopt terwijl alles dichtstaat: een lek.

Wat je zelf kunt doen:

Leidingen leggen en koppelen met kunststof knel- of persverbindingen. Voor persen heb je een persmachine nodig, doorgaans te huur.

Kranen en sanitair aansluiten.

Leidingen isoleren — warm en koud apart, en niet naast elkaar in dezelfde schacht.

Een afsluiter plaatsen per tappuntgroep, zodat je later niet de hele woning hoeft af te sluiten.

Dode leidingen verwijderen in plaats van afdoppen. Een afgedopt leidingstuk is een legionellabroedplaats; haal hem weg tot aan de aftakking.

Het systeem afpersen vóór het dichtmaken van vloeren en wanden.

Fotograferen van het leidingverloop vóór het dichtmaken — dat is later onbetaalbaar.

Wat je laat doen:

De diameterberekening bij een grotere aanpassing of een lange leiding.

Solderen aan koper, tenzij je het beheerst; een slechte soldeerverbinding lekt jaren later.

Werk aan de meteropstelling of de aansluitleiding.

Beveiligingen tegen terugstroming bepalen — welke klasse waar hoort, staat in de Waterwerkbladen en is per tappunt anders.

Aanpassingen aan een collectieve installatie in een appartementencomplex.

Vervangen van loden leidingen wanneer die door wanden en vloeren lopen.

De grens in één zin. Het leggen kun je zelf; het bepalen van diameter, temperatuurbeheersing en beveiliging is rekenwerk en normkennis.

NEN 1006 is de kernnorm voor drinkwaterinstallaties in gebouwen, uitgewerkt in de Waterwerkbladen. Daarin staan de eisen aan materiaal, diameter, plaatsing van afsluiters en de beveiliging tegen terugstroming. Het Besluit bouwwerken leefomgeving verwijst daarnaar.

De aansluitvoorwaarden van het waterbedrijf gelden voor het deel tot en met de meter.

Beveiliging tegen terugstroming. De Waterwerkbladen kennen beveiligingsklassen per type tappunt. Een buitenkraan, een cv-vulkraan, een aansluiting op een regenwatersysteem of een tuinsproei-installatie: elk vraagt een eigen type beveiliging. Een regenwater- of grijswatersysteem mag nooit worden gekoppeld aan het drinkwaternet; er moet een fysieke onderbreking zijn.

Temperatuur. Warm water ten minste 60 graden in het toestel en 55 graden aan het tappunt binnen een bepaalde tijd; koud water onder 25 graden. Bij een aanpassing hoort dat te worden gecontroleerd.

Collectieve leidingnetten — appartementencomplexen met gezamenlijke warmwatervoorziening, zorginstellingen, hotels, campings — vallen onder het Drinkwaterbesluit met een verplichte legionellarisicoanalyse en een beheersplan. Bij een aanpassing daaraan moet het beheersplan worden bijgewerkt.

Loden leidingen. Er is geen algemene vervangingsplicht voor particuliere woningen, maar de norm voor lood in drinkwater is aangescherpt en het advies is eenduidig: vervangen. Bij verhuur kan een loden leiding leiden tot huurverlaging via de huurcommissie.

Vergunning. Voor het aanpassen van de waterinstallatie is geen omgevingsvergunning nodig, tenzij er constructief wordt ingegrepen — bijvoorbeeld sleuven in een dragende muur of sparingen door een betonvloer.

Bij een VvE bepaalt de splitsingsakte welke leidingen gemeenschappelijk zijn. Werk aan een standleiding raakt het hele complex.

Sinds 17 november 2025 zijn de 117 in het Bbl aangewezen NEN-normen kosteloos in te zien via NEN Connect.