Een waterontharder: wanneer het loont en wanneer niet

Kalk in leidingwater is opgelost calcium en magnesium. Bij verwarming slaat het neer: als een witte rand in de waterkoker, als een korst op een verwarmingselement, als een dof waas op glazen uit de vaatwasser.

Een waterontharder haalt die stoffen eruit voordat het water het huis in gaat. Dat scheelt aanslag, en aanslag op een verwarmingselement kost rendement en uiteindelijk levensduur.

Deze pagina gaat over de vraag of je er een nodig hebt en wat de keuze inhoudt. Niet over het ontkalken van wat er al zit; daarvoor is er een aparte pagina over kalkaanslag.

Hardheid wordt in Nederland uitgedrukt in graden Duitse hardheid. Ruwweg: onder de 8 is zacht, 8 tot 12 is middelmatig, boven de 12 gaat het merkbaar opvallen. Je waterbedrijf publiceert de hardheid per leveringsgebied en die staat ook op de jaarafrekening.

De meeste Nederlandse waterbedrijven ontharden al centraal, juist om aanslag bij klanten te beperken. Daardoor is het water in grote delen van het land al zacht tot middelmatig, en is een eigen ontharder daar overbodig. Dit is de eerste en belangrijkste controle en zij kost niets.

Het gangbare huistoestel is een ionenwisselaar. Water stroomt door een hars die calcium en magnesium vasthoudt en er natrium voor teruggeeft. Als de hars vol is, spoelt het toestel zichzelf door met pekel uit een zoutvat en loost het spoelwater op het riool. Daarvoor heeft het een afvoer nodig, een stopcontact en ruimte naast de watermeter.

Er bestaan ook toestellen zonder zout, die de kalk niet weghalen maar de kristalvorm veranderen zodat hij minder hecht. Ze vragen geen afvoer en geen zout. Het effect is minder goed onderbouwd en het verschilt sterk per situatie, en dat is een eerlijke samenvatting van de stand van zaken.

Je herkent hard water aan een paar vaste tekenen. Witte kringen op kranen en op de douchewand die na afdrogen terugkomen. Een waterkoker die binnen een maand een korst heeft. Vaatwasglazen die dof blijven. Meer wasmiddel nodig voor hetzelfde resultaat.

Je herkent het niet aan de smaak en niet aan de kleur van het water. Wie denkt hard water te proeven, proeft meestal iets anders.

Bij een cv-ketel of een boiler herken je het aan de onderhoudsrapporten: een monteur die meldt dat de warmtewisselaar is gereinigd, of een boiler die trager warm wordt dan vroeger.

En je herkent een verkeerd ingesteld toestel aan het tegenovergestelde: koperen leidingen die groen uitslaan en kranen die aantasten. Volledig onthard water is agressief tegen leidingmateriaal; een goed ingesteld toestel laat een resthardheid staan.

Zelf kun je: de hardheid opzoeken op de site van je waterbedrijf of op de jaarafrekening, een teststrookje gebruiken om het na te meten, en beoordelen of de zichtbare aanslag in verhouding staat tot de investering. Je kunt ook het zoutvat bijvullen en de resthardheid aflezen.

Verder kun je zelf nagaan of er naast de watermeter een afvoer en een stopcontact zitten, want zonder die twee is plaatsing daar niet mogelijk.

Wat je beter niet zelf doet: het toestel op de waterleiding aansluiten. Dat raakt de beveiliging tegen terugstroming en dat is precies het onderdeel waar een fout niet zichtbaar is.

Laat over aan een installateur: de aansluiting, het instellen van de resthardheid, en de keuze of het toestel voor of na de aftakking naar het drinkwater komt.

Een toestel dat op de drinkwaterinstallatie wordt aangesloten, moet voorkomen dat behandeld water of pekel kan terugstromen naar het leidingnet. Daarvoor gelden eisen aan de beveiliging tegen terugstroming; de installateur hoort de juiste beveiliging toe te passen en dat op te nemen in het opleveringsdocument.

Materialen en toestellen die in contact komen met drinkwater moeten daarvoor geschikt zijn verklaard. Vraag naar de verklaring; dit is de plek waar goedkope toestellen uit het buitenland stukgaan.

Het spoelwater van een ionenwisselaar bevat zout en gaat het vuilwaterriool in. Lozen op een hemelwaterriool, een sloot of de tuin mag niet.

In een appartement raakt de aansluiting op de gemeenschappelijke waterleiding en op de standleiding het gemeenschappelijke deel; dat vraagt in vrijwel alle splitsingsreglementen toestemming van de vereniging.

Voor mensen met een natriumbeperkt dieet is het relevant dat een ionenwisselaar natrium toevoegt. De hoeveelheid is klein en zij is niet nul; laat daarom één koudwaterkraan onbehandeld.