Rechtens verkregen niveau: welke eisen gelden bij verbouwen

Wie verbouwt, krijgt te maken met drie niveaus van eisen: nieuwbouw, verbouw en bestaande bouw. Ze staan alle drie in het Besluit bouwwerken leefomgeving, en ze zijn niet gelijk. Het begrip dat daarbij telkens terugkomt is het rechtens verkregen niveau.

Kort gezegd: bij verbouwen hoef je niet aan de nieuwbouweis te voldoen, maar het niveau mag ook niet lager worden dan wat er rechtmatig stond. Dit artikel legt uit hoe dat werkt en waar het in de praktijk knelt.

Het nieuwbouwniveau geldt voor nieuw te bouwen bouwwerken. Dat is het hoogste niveau en het bevat de bekende eisen aan isolatie, ventilatie, geluid, daglicht en veiligheid.

Het niveau bestaande bouw is de ondergrens: waar een bestaand bouwwerk minimaal aan moet voldoen om te mogen blijven staan. Dat niveau ligt aanmerkelijk lager.

Daartussen zitten de verbouwvoorschriften. Voor een aantal onderwerpen staat er een expliciete verbouweis in het besluit, bijvoorbeeld een minimale isolatiewaarde bij het vernieuwen van een bouwdeel. Waar geen expliciete verbouweis staat, geldt het rechtens verkregen niveau.

Het rechtens verkregen niveau is het niveau dat het bouwwerk op dat moment rechtmatig heeft: het niveau volgens de vergunning waarmee het is gebouwd of verbouwd, met als ondergrens het niveau bestaande bouw en als bovengrens het nieuwbouwniveau.

De praktische betekenis: je mag niet verslechteren. Wie een gevel openbreekt en dichtmaakt met minder isolatie dan er zat, of een vloer aanbrengt die de geluidsisolatie verlaagt, gaat onder het rechtens verkregen niveau en dat mag niet.

Bepaal om welk soort werk het gaat. Nieuwbouw, een uitbreiding, een verbouwing van een bestaand deel, of alleen onderhoud. Bij onderhoud in dezelfde vorm en met hetzelfde materiaal verandert er niets aan het niveau.

Zoek uit welk niveau er nu is. Dat volgt uit de oorspronkelijke vergunning en uit latere vergunningen. Die zijn bij de gemeente op te vragen.

Kijk of er een expliciete verbouweis is voor het onderwerp waar het om gaat. Voor isolatie bij het vervangen van een bouwdeel is dat bijvoorbeeld het geval.

Let op onderdelen waar het niveau ongemerkt daalt: een dikkere vloerafwerking die de doorloophoogte verlaagt, een nieuwe harde vloer die het contactgeluid verslechtert, kierdichting zonder aanpassing van de ventilatie, een dichtgezette stootvoeg.

Let ook op de omgekeerde beweging: bij functiewijziging, bijvoorbeeld van berging naar verblijfsruimte, gelden ineens de eisen voor een verblijfsruimte, ook al verandert er niets aan de constructie.

Bij twijfel is de gemeente het aanspreekpunt. Een vraag vooraf kost niets en voorkomt handhaving achteraf.

Zelf doen: de vergunninghistorie van je woning opvragen bij de gemeente.

Zelf doen: vaststellen wat er nu is: isolatiewaarden, geluidsopbouw, ventilatiecapaciteit, doorloophoogtes.

Zelf doen: een vergunningcheck doen bij het Omgevingsloket.

Zelf doen: bij de gemeente vragen welk niveau geldt voor jouw ingreep, en het antwoord vastleggen per e-mail.

Niet zelf doen: beoordelen of een specifieke opbouw aan een eis voldoet; daar is rekenwerk en normkennis voor nodig.

Niet zelf doen: een aanvraag indienen zonder de vereiste tekeningen en berekeningen.

Wat je nooit moet doen: aannemen dat vergunningvrij hetzelfde is als regelvrij. Dat misverstand is de bron van het merendeel van de handhavingszaken bij woningen.

Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet. De bouwtechnische eisen staan in het Besluit bouwwerken leefomgeving; de ruimtelijke regels staan in het omgevingsplan.

Het besluit kent drie niveaus: nieuwbouw, verbouw en bestaande bouw. Waar voor verbouw geen apart voorschrift is gegeven, geldt het rechtens verkregen niveau.

Vergunningvrij bouwen betekent niet dat de bouwtechnische eisen niet gelden. Die gelden onverkort; alleen de vergunningplicht ontbreekt.

Bij functiewijziging gelden de eisen die bij de nieuwe functie horen, op het niveau dat voor die situatie is voorgeschreven.

Bij monumenten en in beschermde stads- en dorpsgezichten gelden aanvullende regels, en zijn de vergunningvrije mogelijkheden beperkt.

Het bevoegd gezag is de gemeente. Zij kan handhaven met een last onder dwangsom wanneer er in strijd met de regels is gebouwd.