Ruimte voor installaties: waar de techniek in huis komt te staan

Dit artikel gaat over de plek in of aan de woning waar installaties komen te staan, en over de eisen die zo'n opstelplaats stelt: de binnenunit van een warmtepomp, het vat voor warm tapwater, een buffervat, de ventilatie-unit, de omvormer van zonnepanelen, een thuisbatterij, de cv-ketel als die blijft, en de leidingen die dat verbinden.

Het is geschreven voor de woningeigenaar die een plan maakt, voor de koper die beoordeelt of verduurzaming er technisch in past, en voor de zelfbouwer die het ontwerp nog kan bijsturen.

Wat er niet in staat is de keuze tussen systemen. Welke warmtepomp bij je woning past en hoe je het vermogen bepaalt, hebben hun eigen pagina. Hier gaat het over de ruimte: hoeveel, waar, en waaraan die moet voldoen. De technische ruimte van een wooncomplex valt erbuiten.

De ruimtevraag ontstaat doordat een warmtepomp warmte verplaatst in plaats van maakt. Hij werkt met een lage temperatuur en een klein vermogen, en dat betekent dat het systeem warm water moet opslaan om pieken op te vangen. Opslag is volume, en volume is vloeroppervlak.

Voor warm tapwater komt de tapwaterpiek erbij. Een douche vraagt kortstondig veel meer vermogen dan een warmtepomp levert. Het antwoord is een vat van 150 tot 300 liter dat 's nachts of overdag wordt opgewarmd. Een compact toestel met vat erin meet ongeveer 60 bij 70 centimeter in het grondvlak en 1,80 tot 2,00 meter hoog; een los vat naast een binnenunit vraagt eerder het dubbele.

Aan de verwarmingskant staat soms een buffervat van 30 tot 200 liter, dat het ontdooien van de buitenunit opvangt en voorkomt dat de warmtepomp elke paar minuten schakelt. Gevuld weegt zo'n vat ongeveer het aantal liters plus het vat zelf.

Ventilatie voegt geen gewicht toe maar wel volume. Een wtw-unit is ongeveer 60 bij 60 bij 70 centimeter, vraagt vier kanalen van 125 tot 160 millimeter plus een condensafvoer, en een halve meter vrije ruimte om de filters en de wisselaar eruit te halen. Die kanalen bepalen de plek vaak meer dan de unit zelf, want ze moeten met flauwe bochten naar gevel of dak en naar alle natte ruimten.

Een woning die ruimte heeft, herken je aan een bijkeuken of inpandige berging met een buitenmuur, een afvoerputje en een betonvloer: water, riool, elektra en gevel op één plek. Waar het knelt, zie je een volle meterkast, een keuken zonder bijkeuken en een zolder die alleen via een trap met een kwartslag bereikbaar is.

Kijk naar de vloer. Een houten balklaag draagt genoeg voor normaal woongebruik, maar niet vanzelf een vat van driehonderd kilo op een halve vierkante meter. Zo'n puntlast wil verdeeld worden over meerdere balken. Op beton speelt dat niet.

Let op de buren. Een opstelplaats tegen een woningscheidende wand of boven een slaapkamer geeft brom en tikken op de vervelendste plek. Een wand die bij een klop meeresoneert, is een wand waarachter je een pomp gaat horen.

Meet tot slot de route: het smalste punt tussen voordeur en opstelplaats, de vrije hoogte onder de trap, de diagonaal van het trapgat en de breedte van elke deur.

Zelf doen: opmeten. De vrije vloermaat, de hoogte tot plafond of dakschuinte, de breedte van elke deur op de route, de diagonaal van het trapgat en de afstand tot de dichtstbijzijnde standleiding en groepenkast. Zet het op een schets met maten; je krijgt er betere offertes op terug.

Ook zelf: de opstelvoorschriften van de fabrikant opzoeken. Die staan in de installatiehandleiding en noemen de vrije ruimte voor, boven en naast het toestel; vijftig centimeter aan de voorzijde is gangbaar. Reken die mee, en maak de ruimte en de route alvast vrij.

Niet zelf: het aansluiten van de warmtepomp, het koudemiddelcircuit, de gasleiding bij een hybride opstelling en het aanpassen van de groepenkast. Werk aan een koudemiddelcircuit is voorbehouden aan een gecertificeerd bedrijf.

Niet zelf: de vloer beoordelen op draagkracht. Laat dat de installateur meenemen en bij een houten vloer met een zwaar vat door een constructeur bevestigen.

Twijfelgeval: de technische kast bouwen. Metalstud met plaatwerk is te doen, maar de ventilatie van de kast, de doorvoeren en de bereikbaarheid van de meters schieten vaak tekort. Overleg de maten voordat je bouwt.

De eisen aan een opstelplaats staan in het Besluit bouwwerken leefomgeving onder de Omgevingswet, de opvolger van het Bouwbesluit 2012: geluid van installaties, constructieve veiligheid van de vloer, ventilatie van een ruimte met een verbrandingstoestel en brandveiligheid van de opstelling.

Voor geluid gelden twee sporen. Een buiten opgestelde installatie voor warmte of koude mag bij een woning niet meer dan 40 dB veroorzaken op de perceelgrens in de nachtperiode, met een hogere waarde overdag. Binnen geldt dat een installatie het geluidniveau in een verblijfsruimte van een andere woning niet boven de grens mag brengen. In een appartement is dat de bepalende eis.

Constructief moet de vloer de belasting dragen. Een gevuld vat is een puntlast die bovenop de gewone veranderlijke belasting komt en apart beoordeeld moet worden. Bij een houten vloer is dat geen formaliteit maar een berekening, of in de praktijk een verdeling van de last over meerdere balken.

Voor de elektrische aansluiting geldt NEN 1010: een eigen groep met de juiste beveiliging en bij een driefasetoestel een driefasenaansluiting. Voor een toestel dat gas verbrandt is plaatsing voorbehouden aan een gecertificeerd bedrijf en moet de ruimte genoeg verbrandingslucht krijgen.

Bij een appartement komt het splitsingsreglement erbij. Doorvoeren door gevel of dak, een buitenunit aan de gevel en soms de opstelling zelf raken gemeenschappelijke delen en vragen toestemming van de vergadering van eigenaars.