De doorzonwoning, 1960 tot 1975

Waaraan je het herkent

Lange rechte rijen van zes tot twaalf woningen, met een ondiepe voortuin, een berging achter en een achterpad tussen de tuinen. De rooilijn wijkt nergens af en de dakvorm herhaalt zich over het hele blok.

Aan de voorgevel een groot raam over vrijwel de volle breedte van de woonkamer, met een lage borstwering of een pui tot op de vloer. Aan de achtergevel hetzelfde beeld, vaak met een schuifpui naar de tuin.

Metselwerk in één kleur over de hele rij, met betonnen lateien boven de kozijnen en soms een geschilderd borstweringspaneel onder het raam. Het voegwerk is machinaal en strak.

Een zadeldak met pannen en een dakkapel aan de achterzijde, of een plat dak bij de blokken met drie lagen.

Binnen een doorlopende woonkamer van gevel tot gevel, waardoor je bij de voordeur al de tuin ziet. De trap zit in de hal of aan de zijkant van de woonkamer, en de keuken ligt achterin of tegenover de trap.

Betonnen vloeren die je hoort en voelt: de vloer veert niet, en contactgeluid draagt anders over dan in een woning met houten balklagen. Onder de begane grondvloer een lage kruipruimte met een luik in de hal of de meterkast.

Aan veel woningen een latere uitbouw achter of een aangebouwde garage aan de zijkant van de hoekwoning. Die uitbouw is bijna altijd lichter gebouwd dan het oorspronkelijke huis.

Hoe het is gebouwd

Dragende bouwmuren van kalkzandsteen of beton tussen de woningen, met een niet dragende voor- en achtergevel. De woning is een doos tussen twee wanden, en dat is precies waarom de gevels zoveel glas konden krijgen.

Een spouwmuur met een buitenblad van metselwerk, een spouw van zes tot acht centimeter en een binnenblad van kalkzandsteen of gasbeton, verbonden met stalen spouwankers. In de eerste jaren van deze periode zit er geen isolatie in de spouw.

Betonnen vloeren op begane grond en verdieping, meestal als broodjesvloer of kanaalplaat, met daaronder een kruipruimte met ventilatieopeningen in voor- en achtergevel.

Een houten kapconstructie met pannen op panlatten en tengels, zonder isolatie en zonder dampopen folie in de oorspronkelijke uitvoering. Bij de blokken met een derde laag een plat dak met bitumen en grind.

Houten kozijnen met enkel glas of, in de latere jaren, met de eerste generatie dubbel glas. De kozijnen zijn slank en de glasvlakken groot, en dat bepaalt het warmteverlies aan die zijde.

Centrale verwarming met radiatoren als standaard, en mechanische afzuiging met een box op zolder en afzuigpunten in keuken, badkamer en toilet, met natuurlijke toevoer via klepraampjes of roosters.

Een elektrische installatie met een beperkt aantal groepen, ontworpen voor een huishouden met minder apparaten dan nu, in veel woningen nog zonder aardlekschakelaar op alle groepen.

Wat er kenmerkend misgaat

Oververhitting in de zomer. Een woonkamer met glas op het zuiden of het westen loopt op een warme dag ver op, en na het isoleren koelt hij 's nachts minder snel af. Bewoners onderschatten dit consequent.

Een spouw die wel is geïsoleerd maar niet goed: vulling die is ingeklonken, die niet tot in de hoeken en boven de kozijnen zit, of die in een vervuilde spouw is aangebracht en doorslag veroorzaakt. Je ziet het aan vochtplekken binnen na een lange slagregenperiode.

Roestende spouwankers. De ankers uit deze periode zijn niet altijd verzinkt en zetten uit als ze roesten, waardoor horizontale scheurtjes in de voegen ontstaan op vaste hoogtes. Je ziet het pas als het buitenblad al beweegt.

Koudebruggen bij de uitbouw en de aangebouwde garage. Die zijn later of lichter gebouwd en de aansluiting op het bestaande metselwerk is niet doorgezet; na het isoleren van de rest is dat de plek waar de schimmel verschijnt.

Een verouderde ventilatiebox met vervuilde kanalen. Het systeem draait vijftig jaar, staat vaak op de laagste stand en trekt de badkamer niet meer droog, terwijl de bewoner denkt dat de badkamer zelf vocht doorlaat.

Een koude en soms vochtige kruipruimte. De roosters zijn dichtgezet tegen tocht of dichtgegroeid, de bodem is zand zonder afsluiting, en de betonvloer blijft daardoor koud.

Enkel glas of dubbel glas van de eerste generatie in slechte kozijnen. Het glas is niet het enige probleem: de kierdichting, de beglazingsrubbers en het onderhoud aan het hout bepalen mede hoeveel warmte er weggaat.

Radiatoren die na het isoleren te groot zijn en een installatie die op te hoge temperatuur draait. De ketel klokt, de woning wordt ongelijk warm en de rekening blijft hoger dan nodig.

Een groepenkast die niet meer past bij het gebruik: te weinig groepen, geen aardlekbeveiliging op alle groepen, en geen ruimte voor de zonnepanelen en de laadpaal die erbij zijn gekomen.

Wat dit type nodig heeft

Spouwmuurisolatie na een spouwonderzoek. Laat vooraf met een endoscoop kijken of de spouw schoon en breed genoeg is, of er al vulling zit en of er beschermde dieren in het buitenblad zitten. Met dat onderzoek vooraf is dit de maatregel met de kortste terugverdientijd.

Dakisolatie, bij voorkeur van buitenaf op het moment dat de pannen toch vervangen worden. Van binnenuit kan ook, maar dan lever je zolderruimte in en moet de dampremmende laag doorlopen tot in de dakvoet en langs de dakkapel.

Vloerisolatie in de kruipruimte, na het droogleggen en het aanbrengen van een bodemafsluiting. De kruipruimte is bij dit type goed bereikbaar en de betonvloer is ongevoelig voor het vocht dat bij houten vloeren de doorslag geeft.

Glas vervangen door HR++ of triple, met aandacht voor de kozijnen zelf. Bij grote glasvlakken levert dit veel op, maar triple glas is zwaar en vraagt sterkere kozijnen en scharnieren.

Buitenzonwering op de zonzijde: een screen, een uitvalscherm of een overstek. Dat houdt de warmte buiten het glas en werkt aanzienlijk beter dan zonwering binnen. Het is de goedkoopste comfortmaatregel die dit type kent.

De koudebruggen bij uitbouw en garage aanpakken tegelijk met de rest van de schil, met isolatie die doorloopt over de aansluiting en aandacht voor de dakrand en de vloerrand van de aanbouw.

Een nieuwe ventilatiebox met vochtsensor of sturing op CO2, gereinigde kanalen en zelfregelende of geluiddempende roosters in de kozijnen. Een kleine ingreep die een groot deel van de vochtklachten oplost.

Een lucht-waterwarmtepomp na het isoleren, met een keteltest of een warmteverliesberekening als onderbouwing. Bij dit type zijn de bestaande radiatoren na isolatie vaak toereikend op een lagere aanvoertemperatuur.

Na-isolatie

Energievoorziening

Hoe is de ventilatie geregeld

Wat het ongeveer kost

Post

Eenheid

Bandbreedte

Wat is inbegrepen

Spouwonderzoek met endoscoop en rapport

per woning

€ 150 - € 500

Boringen, beelden, advies over geschiktheid

Spouwmuurisolatie

per woning

€ 900 - € 2.400

Vulling, boren, dichten en herstellen van de gaten

Spouwankers vervangen door na-ankeren

per stuk

€ 15 - € 45

Boren, anker, injectiemortel, afwerken

Dakisolatie van binnenuit

per m2

€ 60 - € 130

Isolatie, dampremmende laag, afwerking met plaat

Dakisolatie van buitenaf bij vervanging van de pannen

per m2

€ 130 - € 250

Pannen eraf, isolatieplaat, tengels, panlatten, pannen terug

Kruipruimte droogleggen met bodemafsluiting

per m2

€ 20 - € 50

Opruimen, folie of schelpen, roosters vrijmaken

Vloerisolatie aan de onderzijde

per m2

€ 30 - € 70

Materiaal en montage vanuit de kruipruimte

HR++ glas in bestaande kozijnen

per m2

€ 180 - € 320

Glas, beglazingsrubbers, plaatsen en afvoeren van het oude glas

Nieuwe kozijnen met triple glas, hele woning

per woning

€ 9.000 - € 22.000

Kozijnen, glas, roosters, stellen, afwerken binnen en buiten

Buitenzonwering, screen of uitvalscherm

per raam

€ 900 - € 2.600

Doek, cassette, motor, montage en bediening

Ventilatiebox met vochtsturing en kanaalreiniging

per woning

€ 700 - € 1.600

Box, sturing, reinigen van de kanalen, inregelen

Lucht-waterwarmtepomp met bestaande radiatoren

per woning

€ 9.000 - € 18.000

Buitenunit, binnenunit, boiler, inbedrijfstellen; exclusief subsidie

Indicatieve bandbreedtes inclusief btw.

Regels en aandachtspunten

Voor een bestaande woning gelden de eisen voor bestaande bouw uit het Besluit bouwwerken leefomgeving, maar zodra je verbouwt gelden voor het verbouwde deel de verbouwvoorschriften. Isoleren van dak, gevel of vloer is meestal vergunningvrij; een dakkapel aan de voorzijde, een grote uitbouw en het wijzigen van de voorgevel kunnen wel een omgevingsvergunning vragen. Kijk in het omgevingsplan van je gemeente en houd rekening met de regels voor de achtererfzone.

Een warmtepomp met een buitenunit moet voldoen aan de geluidseis op de perceelgrens en op de gevel van de buren. In een rij met kleine tuinen is dat een reële beperking, en de plaatsing van de unit is bij dit type vaak het lastigste onderdeel van het ontwerp.

Bij spouwisolatie geldt de zorgplicht voor beschermde soorten. Vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen gebruiken spouwen en dakranden, en in veel gemeenten geldt een gebiedsgerichte aanpak of een verplichte ecologische toets vóór het vullen van de spouw. Vraag je isolatiebedrijf hoe dat in jouw gemeente is geregeld.

Asbest komt in dit bouwjaar nog voor, meestal in golfplaten op de berging of de garage, in de plaat achter de meterkast, in schoorsteenkanalen en soms in vinylzeil. Het verbod op toepassing dateert van 1 juli 1993, dus alles van vóór die datum is verdacht. Laat het onderzoeken voordat je gaat slopen of boren.

Voor isolatie, glas, warmtepomp en ventilatie bestaan landelijke subsidies, gemeentelijke regelingen en leningen voor verduurzaming. Bedragen en voorwaarden veranderen per jaar, en voor een deel van de regelingen moet je twee maatregelen tegelijk laten uitvoeren. Controleer dat op het moment van aanvragen en niet op het moment van offerte.

Ben je huurder, dan kun je je verhuurder om isolatie vragen en bij een laag energielabel via de huurcommissie aandringen. In een gemengd blok met koop en huur loopt de verduurzaming vaak per woning, en de koudebrug bij de bouwmuur van de buren is dan een gegeven waar je zelf weinig aan kunt doen.

Toekomstplannen

Voorbeelden en projecten

Hoekwoning uit 1968, van cv-ketel naar warmtepomp met bestaande radiatoren

Stadskanaal - 21 rijwoningen uit 1964 naar nul op de meter

De wederopbouwwoning, 1945 tot 1960

De bloemkoolwoning, 1975 tot 1990